Kinh doanh khi chưa đăng ký hoặc chưa có giấy phép, xét riêng hành vi đó, hiện nay về nguyên tắc là vi phạm hành chính chứ không phải tội phạm. Bộ luật Hình sự hiện hành không còn giữ tội danh "kinh doanh trái phép" như bộ luật trước đây. Nhưng điều đó không có nghĩa là thiếu giấy phép thì chỉ bị phạt tiền: khi hoạt động thiếu phép đi kèm hàng cấm, ngành bị cấm, lãi suất cho vay quá mức, hoặc gây hậu quả cho tính mạng, sức khoẻ người khác, chuyện sẽ chuyển sang một tội danh khác.
Bài viết giúp chủ quán, chủ cửa hàng, người bán online phân biệt các loại "không giấy phép", hiểu chỗ nào là ranh giới, và rà lại giấy tờ trước khi có người gõ cửa. Thủ tục xin từng loại giấy phép cụ thể không nằm trong bài này; mức phạt cụ thể bạn đối chiếu nghị định xử phạt hiện hành.
Ba kiểu "không có giấy phép" hay bị gọi chung một tên
Không đăng ký kinh doanh. Bạn buôn bán thường xuyên, có địa điểm, có thu nhập đều đặn nhưng chưa đăng ký hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp. Pháp luật có miễn đăng ký cho một số hoạt động nhỏ lẻ như bán hàng rong, buôn bán vặt, dịch vụ có thu nhập thấp, nhưng phạm vi miễn có giới hạn và cần đối chiếu quy định hiện hành. Quá ngưỡng đó mà không đăng ký thì bị xử phạt và buộc đăng ký.
Ngành nghề kinh doanh có điều kiện mà thiếu điều kiện hoặc thiếu giấy phép. Đã có đăng ký kinh doanh nhưng ngành của bạn đòi thêm điều kiện riêng: giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm, giấy chứng nhận đủ điều kiện về an ninh trật tự, giấy phép bán lẻ rượu, chứng chỉ hành nghề dược, điều kiện phòng cháy chữa cháy… Người ta hay gọi chúng là "giấy phép con". Thiếu chúng mà vẫn hoạt động là vi phạm hành chính, có thể bị đình chỉ.
Kinh doanh ngành nghề bị cấm. Luật Đầu tư liệt kê một số ngành cấm đầu tư kinh doanh, chẳng hạn mua bán chất ma tuý, mua bán người, một số loài hoang dã quý hiếm, một số hoá chất bị cấm. Với nhóm này, không có giấy phép nào để xin; hoạt động trong lĩnh vực đó thường đã chạm vào các tội danh hình sự riêng.
Vì sao cần tách ba kiểu này. Vì hậu quả của mỗi kiểu khác hẳn nhau. Thiếu đăng ký là lỗi thủ tục có thể khắc phục; thiếu điều kiện là rủi ro về an toàn; còn ngành bị cấm thì bản thân hoạt động đã là vi phạm nghiêm trọng.
Tội "kinh doanh trái phép" đã không còn, nhưng đừng hiểu sai
Trước đây, Bộ luật Hình sự cũ có tội kinh doanh trái phép, áp dụng với người kinh doanh không đăng ký hoặc không có giấy phép mà đã bị xử phạt hành chính, hoặc thu lợi lớn. Bộ luật Hình sự 2015 không giữ lại tội danh này. Tư duy của nhà làm luật là việc thiếu thủ tục hành chính nên được xử lý bằng biện pháp hành chính, còn hình sự dành cho những hành vi gây nguy hiểm thật sự cho xã hội.
Từ đó nảy sinh một cách hiểu sai phổ biến: "kinh doanh không phép giờ chỉ bị phạt, cứ làm rồi tính". Cách hiểu này nguy hiểm vì hai lẽ. Thứ nhất, phạt hành chính với kinh doanh không phép không nhẹ: ngoài tiền phạt còn có thể bị đình chỉ hoạt động, tịch thu tang vật, buộc nộp lại số lợi bất chính. Thứ hai, và quan trọng hơn, chính việc thiếu giấy phép thường là dấu hiệu bên ngoài của một vấn đề bên trong: thiếu điều kiện an toàn, thiếu năng lực chuyên môn, hàng hoá không kiểm soát. Khi vấn đề bên trong đó gây ra hậu quả, câu hỏi không còn là "có giấy phép không" mà là "ai chịu trách nhiệm hình sự".
Ví dụ giả định: một cơ sở massage hoạt động khi chưa đủ điều kiện về phòng cháy chữa cháy. Nếu chỉ bị kiểm tra, đó là vi phạm hành chính. Nếu xảy ra cháy làm người chết hoặc bị thương, chủ cơ sở có thể bị xem xét về tội vi phạm quy định về phòng cháy chữa cháy, và việc chưa đủ điều kiện từ trước trở thành tình tiết bất lợi.
Những trường hợp thiếu giấy phép kéo theo một tội danh khác
Dưới đây là các tình huống thường gặp mà hoạt động không phép, không đủ điều kiện dẫn sang hình sự. Mỗi tội danh có dấu hiệu và ngưỡng riêng; danh sách này giúp bạn nhận ra vùng rủi ro, không thay cho đánh giá của người làm nghề:
- Hàng cấm: buôn bán, tàng trữ, vận chuyển hàng hoá mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, như thuốc lá điếu nhập lậu, pháo nổ, một số hoá chất, thuốc bảo vệ thực vật bị cấm. Đây là tội danh riêng, có ngưỡng số lượng hoặc giá trị.
- Cho vay, cầm đồ không phép kèm lãi suất quá mức: hoạt động cầm đồ là ngành có điều kiện; nếu cho vay với lãi suất vượt nhiều lần mức Bộ luật Dân sự cho phép và thu lợi tới ngưỡng thì có thể bị xem xét tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự.
- Khám chữa bệnh, bán thuốc khi không có chứng chỉ hành nghề, không có giấy phép: nếu gây chết người hoặc tổn hại sức khoẻ, có thể bị xem xét các tội vi phạm quy định về khám bệnh, chữa bệnh, về hành nghề dược.
- Cơ sở không bảo đảm phòng cháy chữa cháy để xảy ra cháy gây thiệt hại về người hoặc tài sản.
- Sản xuất, kinh doanh thực phẩm không bảo đảm an toàn, đặc biệt dùng chất cấm hoặc gây ngộ độc.
- Tổ chức kinh doanh theo phương thức đa cấp không đăng ký nhằm thu lợi bất chính, đạt ngưỡng.
Rà nhanh: loại hình hay gặp, giấy tờ thường cần, rủi ro khi thiếu
Bảng dưới chỉ để định hướng, không thay cho việc tra danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện hiện hành và hỏi cơ quan tiếp nhận ở địa phương bạn. Từ khi bỏ cấp trung gian giữa tỉnh và xã, nơi nhận một số hồ sơ đã thay đổi, nên kiểm tra lại trước khi nộp.
| Loại hình | Giấy tờ thường cần thêm ngoài đăng ký kinh doanh | Rủi ro nếu thiếu |
|---|---|---|
| Quán ăn, quán đồ uống | Giấy chứng nhận hoặc cam kết về an toàn thực phẩm tuỳ quy mô; điều kiện phòng cháy với cơ sở thuộc diện quản lý | Phạt, đình chỉ; nếu gây ngộ độc nghiêm trọng có thể thành hình sự |
| Bán lẻ rượu | Giấy phép bán lẻ rượu theo quy định hiện hành | Phạt, tịch thu hàng |
| Nhà thuốc, quầy thuốc | Chứng chỉ hành nghề dược, giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dược | Phạt, đình chỉ; gây hậu quả sức khoẻ có thể thành hình sự |
| Cầm đồ, karaoke, lưu trú, massage | Giấy chứng nhận đủ điều kiện về an ninh trật tự; điều kiện phòng cháy chữa cháy | Phạt, đình chỉ; kèm hành vi khác có thể thành hình sự |
| Bán hàng online qua website riêng | Thủ tục với website thương mại điện tử theo quy định; giấy tờ ngành hàng nếu hàng thuộc diện có điều kiện | Phạt, buộc gỡ website hoặc gỡ sản phẩm |
Hai cột cuối được viết ở mức nguyên lý. Tên gọi, điều kiện và cơ quan cấp cụ thể của từng loại giấy tờ có thể thay đổi theo văn bản mới, nên đừng dùng bảng này như danh sách cuối cùng.
Tự rà soát trước khi mở cửa hoặc khi đang hoạt động
Một buổi tối ngồi rà theo các bước dưới đây có thể tránh cho bạn cả một lần bị đình chỉ:
- Viết ra chính xác bạn đang làm gì: bán gì, cho ai, ở đâu, qua kênh nào. Nhiều cửa hàng thực tế làm nhiều ngành hơn những gì đã đăng ký.
- Đối chiếu từng hoạt động với danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện và danh mục ngành cấm hiện hành. Ngành nào có điều kiện thì ghi rõ điều kiện cần có.
- Kiểm tra đăng ký kinh doanh: đã có chưa, ngành nghề ghi trong đó có đủ chưa, địa điểm có đúng chỗ đang hoạt động không.
- Lập danh sách giấy tờ còn thiếu, ưu tiên những thứ liên quan an toàn: thực phẩm, thuốc, phòng cháy, an ninh trật tự.
- Với hoạt động đang thiếu giấy tờ, cân nhắc tạm dừng riêng phần đó cho tới khi đủ điều kiện, thay vì vừa làm vừa chờ.
- Liên hệ cơ quan tiếp nhận hoặc tra trên Cổng dịch vụ công để biết hồ sơ, nơi nộp, thời gian giải quyết theo quy định hiện hành.
Đang hoạt động mà phát hiện thiếu giấy phép: làm gì cho đúng
Phát hiện mình đang thiếu giấy phép không phải chuyện hiếm, nhất là với cửa hàng mở rộng dần từ một mặt hàng sang nhiều mặt hàng. Cách xử lý đúng là bổ sung, không phải tìm cách giấu. Hãy làm hồ sơ xin giấy phép hoặc chứng nhận còn thiếu, chuẩn bị điều kiện thực tế như trang thiết bị phòng cháy, khu chế biến, người có chứng chỉ, và giữ lại toàn bộ biên nhận hồ sơ để chứng minh bạn đang trong quá trình hoàn thiện.
Một sai lầm thường gặp là đi tìm người "lo giấy tờ nhanh" với những lời hứa không cần chuẩn bị điều kiện. Ngoài nguy cơ mất tiền, bạn có thể bị kéo vào chuyện giấy tờ giả hoặc đưa hối lộ, những thứ nặng hơn rất nhiều so với lỗi thiếu giấy phép ban đầu. Một sai lầm khác là mượn tên, mượn giấy phép của người khác; quan hệ này có rủi ro pháp lý riêng cho cả hai bên.
Nên tìm luật sư hoặc người làm nghề pháp lý ngay khi: cơ sở của bạn bị đình chỉ và bạn không rõ điều kiện để hoạt động lại; xảy ra sự cố như ngộ độc, cháy, khách bị thương trong lúc cơ sở chưa đủ giấy tờ; hoặc bạn nhận giấy mời làm việc của cơ quan công an liên quan tới hoạt động kinh doanh. Ở những thời điểm này, cách bạn trình bày và cách bạn khắc phục hậu quả có ý nghĩa rất lớn.
Câu hỏi thường gặp
Bán hàng online tại nhà có cần đăng ký kinh doanh không?
Tuỳ quy mô và tính chất. Bán thường xuyên, có thu nhập đều đặn thì thường phải đăng ký hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp; một số hoạt động nhỏ lẻ được miễn theo quy định. Ngoài đăng ký, hàng bạn bán nếu thuộc ngành có điều kiện như thực phẩm, mỹ phẩm, thuốc thì còn phải đáp ứng điều kiện riêng.
Kinh doanh không đăng ký có bị đi tù không?
Xét riêng việc không đăng ký thì không, vì Bộ luật Hình sự hiện hành không còn tội kinh doanh trái phép. Bạn sẽ bị xử phạt hành chính và buộc đăng ký. Tuy vậy, nếu hàng bạn bán là hàng cấm, hàng giả, hoặc hoạt động gây hậu quả cho người khác, thì có thể bị xử lý hình sự theo tội danh tương ứng.
Ngành nghề kinh doanh có điều kiện tra ở đâu?
Danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện được ban hành kèm Luật Đầu tư và được cập nhật khi luật sửa đổi. Bạn có thể tra trên các cổng thông tin văn bản pháp luật chính thức, hoặc hỏi trực tiếp cơ quan đăng ký kinh doanh nơi bạn hoạt động.
Đang làm hồ sơ xin giấy phép thì có được hoạt động không?
Thông thường, với ngành có điều kiện, bạn chỉ được hoạt động khi đã đáp ứng điều kiện và có giấy tờ theo quy định. Việc đang nộp hồ sơ không thay cho giấy phép. Một số trường hợp pháp luật cho phép hoạt động ngay sau khi đáp ứng điều kiện, nên cần đối chiếu quy định của từng ngành.
Thuê lại mặt bằng có sẵn giấy phép của chủ cũ thì có dùng được không?
Phần lớn giấy phép gắn với chủ thể được cấp, không tự động chuyển cho người thuê lại. Khi đổi chủ, bạn thường phải đăng ký lại hoặc làm thủ tục thay đổi. Dùng giấy phép đứng tên người khác để hoạt động có thể bị xem là vi phạm và gây rắc rối cho cả hai bên.
Bị đình chỉ vì thiếu giấy phép thì bao lâu được mở lại?
Tuỳ quyết định đình chỉ và việc bạn khắc phục. Thông thường bạn cần bổ sung đủ điều kiện, có giấy tờ theo quy định, rồi đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét. Hãy đọc kỹ quyết định để biết thời hạn đình chỉ và điều kiện được hoạt động trở lại.