Người bán được tự định giá với phần lớn hàng hoá, nhưng việc lợi dụng thiên tai, dịch bệnh hay khó khăn kinh tế để găm hàng, mua vét rồi tăng giá bất hợp lý có thể bị xử phạt; khi rơi vào những mặt hàng Nhà nước kiểm soát giá và đạt ngưỡng luật định, hành vi đó có thể thành tội đầu cơ. Khoảng giữa hai đầu này là những vi phạm về giá thường gặp hơn: không niêm yết, bán cao hơn giá niêm yết, đưa tin thất thiệt để kích giá.
Bài viết cho chủ cửa hàng tạp hoá, đại lý vật tư, nhà thuốc, người bán online hàng thiết yếu, những người đứng ngay ở chỗ nhu cầu tăng vọt mỗi khi có bão lũ, dịch bệnh. Ví dụ là ví dụ giả định. Danh mục hàng hoá bình ổn giá, hàng hoá do Nhà nước định giá và ngưỡng xử lý hình sự cần đối chiếu Luật Giá, văn bản hướng dẫn và bản hợp nhất Bộ luật Hình sự đang có hiệu lực.
Tự do định giá và giới hạn của nó
Trong nền kinh tế thị trường, người bán được quyền tự quyết giá bán với phần lớn hàng hoá, dịch vụ. Bán một chai nước đắt hơn cửa hàng bên cạnh không phải là vi phạm. Giá tăng khi chi phí nhập hàng, vận chuyển tăng trong mùa mưa bão cũng là chuyện bình thường. Pháp luật không bắt người bán chịu lỗ, và cũng không coi mọi lần tăng giá là đầu cơ.
Giới hạn nằm ở ba chỗ. Thứ nhất, nghĩa vụ minh bạch: niêm yết giá, bán đúng giá niêm yết, không gian lận về giá. Thứ hai, những hành vi bị cấm trong lĩnh vực giá, trong đó có việc lợi dụng tình trạng khẩn cấp, thiên tai, dịch bệnh để tăng giá bất hợp lý, găm hàng, đưa tin không đúng sự thật về giá. Thứ ba, những mặt hàng Nhà nước trực tiếp can thiệp: hàng hoá thực hiện bình ổn giá, hàng hoá do Nhà nước định giá. Ở nhóm này, việc mua vét để bán lại thu lợi có thể chạm tới tội đầu cơ.
Luật Giá hiện hành được ban hành năm 2023 và có hiệu lực từ giữa năm 2024, thay cho luật cũ. Cách gọi tên các danh mục và cơ chế bình ổn đã thay đổi so với trước, nên đừng dựa vào bài hướng dẫn cũ khi đánh giá một tình huống thật.
Ba vùng: hợp pháp, vi phạm hành chính, nguy cơ hình sự
Ranh giới không nằm ở việc giá tăng bao nhiêu phần trăm, mà ở cách bạn làm và mặt hàng bạn bán. Bảng dưới viết ở mức nguyên lý:
| Vùng | Ví dụ giả định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hợp pháp | Giá nhập bạt che, áo mưa tăng do nguồn khan, cửa hàng điều chỉnh giá bán tương ứng và niêm yết rõ | Có căn cứ chi phí, minh bạch với khách |
| Vi phạm về niêm yết, bán sai giá | Không niêm yết giá, hoặc bán cao hơn giá đã niêm yết cho khách đang cần gấp | Xử phạt hành chính, buộc nộp lại số lợi bất chính |
| Lợi dụng khẩn cấp để tăng giá bất hợp lý, găm hàng | Đang có hàng trong kho nhưng báo hết, chờ giá lên mới bán; tăng giá gấp nhiều lần không liên quan chi phí | Hành vi bị cấm trong lĩnh vực giá; xử phạt nặng hơn, có thể tịch thu |
| Đầu cơ | Mua vét số lượng lớn một mặt hàng thuộc diện bình ổn hoặc Nhà nước định giá trong lúc dịch bệnh, thiên tai để bán lại thu lợi | Có thể bị truy cứu khi đạt ngưỡng số lợi bất chính theo luật |
Nhiều người bán nhỏ lo lắng mình bị coi là đầu cơ chỉ vì tăng giá vài phần trăm. Thực tế, rủi ro lớn nằm ở dòng thứ ba và thứ tư: giấu hàng, mua vét, và tăng giá tách khỏi mọi căn cứ chi phí.
Tội đầu cơ cần những dấu hiệu gì
Hoàn cảnh bị lợi dụng. Theo nguyên lý của điều luật, người phạm tội lợi dụng tình hình thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh hoặc tình hình khó khăn về kinh tế. Hành vi tương tự trong lúc thị trường bình thường ít khi bị xem xét theo tội này.
Mặt hàng thuộc diện Nhà nước kiểm soát giá. Tội đầu cơ không áp dụng cho mọi hàng hoá. Đối tượng là hàng hoá thuộc danh mục bình ổn giá hoặc do Nhà nước định giá theo pháp luật về giá. Với hàng hoá thông thường ngoài các danh mục này, hành vi găm hàng, tăng giá bất hợp lý chủ yếu bị xử lý hành chính.
Hành vi mua vét để bán lại. Điểm cốt lõi là mua gom số lượng lớn nhằm nắm nguồn cung, rồi bán lại với giá cao để thu lợi bất chính; hoặc hành vi tương đương như găm giữ để đẩy giá. Một cửa hàng bán hết hàng sẵn có với giá cao hơn thường lệ khác với người chủ động thu gom từ nhiều nguồn để tạo khan hiếm.
Ngưỡng số lợi bất chính. Điều luật đặt ngưỡng theo số tiền thu lợi bất chính và có các khung tăng nặng. Bạn đối chiếu bản hợp nhất hiện hành để biết con số cụ thể; điều quan trọng với người bán là hiểu đây không phải tội áp dụng cho mọi lần tăng giá.
Dịch bệnh và thiên tai: vì sao cơ quan chức năng kiểm tra gắt hơn
Mỗi khi có bão lớn, lũ lụt, dịch bệnh, các mặt hàng như nước uống, lương thực, nhiên liệu, thuốc, vật tư y tế, vật liệu sửa nhà thường biến động mạnh. Đây là lúc người dân dễ bị tổn thương nhất, nên cơ quan quản lý thị trường, cơ quan quản lý giá thường lập đoàn kiểm tra chuyên đề, tiếp nhận phản ánh của người dân, và xử lý nhanh những trường hợp găm hàng, tăng giá bất hợp lý.
Trong những đợt này, một bài đăng của khách phàn nàn bị "chặt chém" có thể lan rộng rất nhanh và trở thành nguồn tin để cơ quan chức năng kiểm tra. Cửa hàng bị kiểm tra sẽ được yêu cầu giải trình giá nhập, giá bán, lượng hàng tồn. Nếu có hoá đơn nhập hàng cho thấy giá vốn tăng thật, việc giải trình rất đơn giản. Nếu kho đầy hàng nhập từ trước với giá cũ mà bán gấp nhiều lần, rất khó giải thích.
Ví dụ giả định: sau một trận bão, một đại lý tấm lợp có sẵn kho hàng nhập từ tháng trước nhưng thông báo hết hàng, chỉ bán cho khách quen với giá gấp ba. Ngay cả khi tấm lợp không thuộc danh mục bình ổn giá, hành vi giấu hàng và tăng giá bất hợp lý trong tình trạng thiên tai vẫn có thể bị xử phạt hành chính, tịch thu số lợi bất chính.
Những vi phạm về giá người bán nhỏ hay mắc mà không để ý
Tội đầu cơ là chuyện hiếm với cửa hàng nhỏ. Thứ thường gặp hơn nhiều là những lỗi về giá và về cách đối xử với người mua, đặc biệt trong những ngày cao điểm. Dưới đây là các dạng hay bị phản ánh:
- Không niêm yết giá hoặc niêm yết không rõ ràng, khiến khách chỉ biết giá khi đã thanh toán.
- Bán cao hơn giá đã niêm yết, nhất là khi thấy khách đang cần gấp hoặc là người nơi khác đến.
- Thu thêm khoản phụ phí không báo trước như phí đóng gói, phí giao trong mưa bão mà không thông báo từ đầu.
- Buộc mua kèm hàng khác mới bán mặt hàng đang khan hiếm; cách làm này có thể bị xem là ép buộc người tiêu dùng.
- Đổi giá liên tục trong ngày mà không cập nhật bảng giá, mỗi khách một giá tuỳ hứng.
- Nói hết hàng với khách lạ nhưng vẫn bán cho người quen hoặc cho người trả giá cao hơn.
Từng lỗi riêng lẻ thường chỉ bị xử phạt hành chính, nhưng chúng là những thứ người mua dễ thấy nhất và dễ phản ánh nhất. Một cửa hàng giữ được bảng giá rõ ràng trong lúc khó khăn thường cũng là cửa hàng giữ được khách sau khi khó khăn qua đi.
Bán hàng thiết yếu mùa thiên tai, dịch bệnh: những việc nên làm
Người bán vẫn được quyền kinh doanh có lãi trong lúc khó khăn. Điều cần là làm sao để giá bán của bạn luôn giải thích được:
- Niêm yết giá rõ ràng tại cửa hàng và trên kênh bán online; khi điều chỉnh giá thì cập nhật ngay, không để khách thấy một giá mà phải trả một giá khác.
- Giữ hoá đơn nhập hàng theo từng lô để chứng minh giá vốn. Khi giá tăng vì chi phí vận chuyển, ghi lại chứng từ vận chuyển tương ứng.
- Không báo hết hàng khi kho vẫn còn. Nếu muốn giới hạn số lượng mỗi khách để chia đều cho nhiều người, nói rõ chính sách đó.
- Không mua gom số lượng bất thường các mặt hàng đang khan hiếm với mục đích chờ giá lên.
- Không đăng tin, chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng kiểu "sắp hết hàng toàn tỉnh", "giá sẽ tăng gấp đôi" để kích người mua.
- Theo dõi thông báo của cơ quan quản lý giá ở địa phương trong thời gian thiên tai, dịch bệnh, vì có thể có biện pháp can thiệp giá tạm thời với một số mặt hàng.
Khi bị kiểm tra hoặc bị khách tố tăng giá
Nếu đoàn kiểm tra đến, hãy chuẩn bị hoá đơn nhập hàng, bảng giá đã niêm yết, sổ sách bán hàng. Trình bày rõ giá vốn, chi phí phát sinh và cách bạn tính giá bán. Hợp tác và không tẩu tán hàng tồn; việc chuyển hàng đi chỗ khác khi biết có kiểm tra thường bị coi là dấu hiệu găm hàng.
Nếu bị khách tố trên mạng, đừng vội tranh cãi. Kiểm tra lại giá bán cho khách đó có đúng giá niêm yết không. Nếu có sai sót, liên hệ khách để giải quyết, hoàn phần chênh lệch. Nếu bạn bán đúng giá và có căn cứ, có thể trả lời bằng thông tin cụ thể, giữ thái độ bình tĩnh.
Nên tìm luật sư khi lượng hàng bị tạm giữ lớn, khi cơ quan chức năng đặt vấn đề về số lợi bất chính đáng kể, hoặc khi bạn nhận giấy mời làm việc của cơ quan điều tra. Đây là tình huống cần đánh giá kỹ mặt hàng có thuộc danh mục kiểm soát giá hay không và số liệu thu lợi được tính ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Bán giá cao hơn cửa hàng khác có bị coi là đầu cơ không?
Không. Người bán được tự định giá với phần lớn hàng hoá và giá khác nhau giữa các cửa hàng là chuyện bình thường. Rủi ro pháp lý đến từ việc không niêm yết, bán sai giá niêm yết, hoặc lợi dụng thiên tai, dịch bệnh để găm hàng, tăng giá bất hợp lý. Tội đầu cơ còn cần thêm các dấu hiệu về mặt hàng và hành vi mua vét.
Đầu cơ và tích trữ hàng để kinh doanh khác nhau thế nào?
Tích trữ hàng để bán dần trong điều kiện bình thường là hoạt động kinh doanh hợp pháp, nhiều ngành phải trữ hàng theo mùa. Đầu cơ theo nghĩa pháp luật hình sự là lợi dụng tình hình khó khăn như thiên tai, dịch bệnh để mua vét hàng hoá thuộc diện Nhà nước kiểm soát giá nhằm bán lại thu lợi bất chính đạt ngưỡng.
Mặt hàng nào thuộc diện bình ổn giá?
Danh mục được quy định theo Luật Giá hiện hành và văn bản hướng dẫn, thường gồm một số mặt hàng thiết yếu như xăng dầu, lương thực, một số loại thuốc, vật tư nông nghiệp, và có thể thay đổi theo thời kỳ. Bạn nên tra cứu văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý giá ở địa phương thay vì dựa vào danh sách cũ.
Giới hạn mỗi khách chỉ được mua một số lượng có vi phạm không?
Thông thường không, nếu bạn công khai chính sách và áp dụng thống nhất. Việc giới hạn số lượng trong lúc khan hiếm giúp chia đều hàng cho nhiều người. Vấn đề chỉ phát sinh nếu giới hạn đó là cái cớ để giấu hàng, bán phần lớn hàng cho người khác với giá cao hơn.
Cá nhân mua gom hàng trong dịch bệnh rồi bán lại qua mạng có bị xử lý không?
Có thể. Người không có cửa hàng nhưng mua gom số lượng lớn hàng khan hiếm để bán lại với giá cao vẫn có thể bị xử lý về kinh doanh, về giá, và nếu mặt hàng thuộc diện kiểm soát giá, số lợi bất chính đạt ngưỡng, có thể bị xem xét về tội đầu cơ.
Đưa tin sắp tăng giá để khách mua nhiều có phạm luật không?
Nếu thông tin đó không đúng sự thật và nhằm tác động lên giá, hành vi này có thể bị xử phạt theo quy định về giá, về quảng cáo, hoặc về cung cấp thông tin sai sự thật trên mạng. Nên chỉ thông báo những thay đổi giá có căn cứ, ví dụ thông báo giá nhập từ nhà cung cấp tăng.