Pháp luật Việt Nam không có ngoại lệ kiểu "người trong nhà lấy thì không sao". Lén lút lấy tài sản của người khác, kể cả của cha mẹ, anh chị em, ông bà, vẫn có thể là hành vi trộm cắp. Nhưng trong gia đình, câu hỏi tài sản đó là của ai, chung hay riêng, và người lấy bao nhiêu tuổi làm kết luận khác đi rất nhiều.
Phần lớn chuyện lấy đồ trong nhà được giải quyết bằng hoà giải và thường nên như vậy. Bài viết giúp bạn hiểu ranh giới pháp lý để xử lý bình tĩnh: khi nào không phải trộm cắp, khi nào là trộm cắp dù người lấy là người thân, cha mẹ nên phản ứng thế nào khi con lấy tiền, và những việc tuyệt đối không làm khi đang giận.
Luật không có ngoại lệ "người trong nhà"
Tội trộm cắp tài sản được hiểu là lén lút lấy tài sản của người khác. Ba chữ cần chú ý là lén lút, tài sản và của người khác. Bộ luật Hình sự không loại trừ trường hợp người bị lấy là người thân. Vì vậy, về nguyên tắc, một người con trưởng thành lén lấy vàng của mẹ đem bán, hay một người anh lén lấy xe của em đi cầm, vẫn có thể bị xem xét về trộm cắp nếu đủ các yếu tố khác về giá trị và tình tiết.
Thực tế, các vụ như vậy ít khi đi đến toà, vì người bị hại thường không muốn tố giác người thân, và các cơ quan chức năng cũng khuyến khích hoà giải khi phù hợp. Nhưng cần nói rõ: trộm cắp không thuộc nhóm tội chỉ khởi tố khi có yêu cầu của người bị hại. Khi đã có tin báo và đủ dấu hiệu, việc giải quyết không hoàn toàn phụ thuộc vào ý muốn của gia đình. Người bị hại xin giảm nhẹ, gia đình đã khắc phục hậu quả là những yếu tố được cân nhắc, không phải công tắc tắt vụ việc.
Ngưỡng giá trị và các tình tiết làm hành vi trộm cắp thành tội được bàn riêng ở bài về trộm cắp giá trị nhỏ trong cùng danh mục. Ở đây trọng tâm là đặc thù gia đình.
Tài sản của ai: câu hỏi quyết định trong gia đình
Tài sản chung của vợ chồng. Thu nhập trong thời kỳ hôn nhân, tài sản mua bằng tiền chung thường là tài sản chung. Một bên dùng tài sản chung không có nghĩa là lấy "tài sản của người khác" theo nghĩa của tội trộm cắp. Tuy vậy, tự ý định đoạt tài sản chung có giá trị lớn mà không có sự đồng ý của bên kia vẫn có thể bị tuyên vô hiệu hoặc phải bồi hoàn theo luật hôn nhân và gia đình.
Tài sản riêng của vợ hoặc chồng. Của hồi môn, tài sản được tặng cho riêng, được thừa kế riêng, tài sản có trước khi kết hôn là tài sản riêng. Một bên lén lấy tài sản riêng của bên kia đem bán là lấy tài sản của người khác, dù hai người đang chung sống.
Tiền, vàng của cha mẹ, ông bà. Con cháu sống chung không tự động có quyền với tài sản của cha mẹ, ông bà. Đưa cho dùng là một chuyện, lén lấy là chuyện khác.
Tài sản của con chưa thành niên. Tiền mừng tuổi, quà tặng, tài sản con được thừa kế là tài sản của con. Cha mẹ quản lý thay nhưng phải vì lợi ích của con; đem bán, đem tiêu cho việc riêng của mình là vi phạm nghĩa vụ quản lý.
Tài sản chung của các thành viên gia đình. Tài sản cả nhà cùng góp thì việc định đoạt thường cần thoả thuận. Một người tự ý bán thì có thể phát sinh tranh chấp dân sự về sở hữu chung, vấn đề được bàn ở các site chuyên về chiếm hữu và sở hữu.
Con dưới 18 tuổi lấy tiền của cha mẹ, ông bà
Với trẻ dưới 14 tuổi, pháp luật hình sự không đặt trách nhiệm. Từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi, người chưa thành niên chỉ chịu trách nhiệm hình sự với một số tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng được liệt kê; trộm cắp chỉ rơi vào nhóm này ở những khung nặng. Từ đủ 16 tuổi, phạm vi rộng hơn. Đây là khung chung; nội dung đầy đủ về tuổi chịu trách nhiệm hình sự nằm ở danh mục ranh giới cơ bản của site.
Nhưng với phần lớn gia đình, câu hỏi pháp lý không phải điều đáng lo nhất. Một đứa trẻ lấy tiền của cha mẹ thường có lý do phía sau: nợ bạn bè, bị bắt nạt và ép đưa tiền, nạp tiền vào các ứng dụng giải trí trên điện thoại, muốn mua thứ mà bạn cùng lớp có. Hiểu được lý do mới chặn được lần sau. Nếu phát hiện con bị người khác đe doạ, ép đưa tiền, đó là việc cần báo nhà trường và có thể trình báo công an, vì khi đó con là người bị hại.
Cha mẹ cũng nên biết rằng nếu con dưới 18 tuổi lấy tài sản của người ngoài và gây thiệt hại, cha mẹ có thể phải bồi thường thay theo quy định về trách nhiệm bồi thường của người chưa thành niên. Dạy con về tài sản từ sớm, có tiền tiêu vặt rõ ràng, có chỗ cất tiền riêng của cả nhà, là những việc giảm rủi ro cho cả hai phía.
Người cao tuổi trong nhà bị lấy dần tài sản
Một dạng ít được nói tới là ông bà, cha mẹ lớn tuổi bị chính con cháu sống cùng lấy dần tiền lương hưu, sổ tiết kiệm, vàng cất trong tủ. Người già thường không muốn làm lớn chuyện, có khi không nhớ rõ mình để tiền ở đâu, nên việc mất mát kéo dài nhiều tháng mới bị phát hiện. Nếu người lớn tuổi bị suy giảm trí nhớ hoặc khả năng nhận thức, việc người khác lợi dụng tình trạng đó để chiếm tài sản là hành vi nghiêm trọng hơn chứ không nhẹ đi.
Các thành viên khác trong gia đình có thể giúp bằng cách cùng ông bà rà lại sổ tiết kiệm, tài khoản, nơi cất giữ đồ có giá trị; đề nghị ngân hàng bật thông báo biến động số dư về một số điện thoại mà ông bà tin tưởng; khuyên ông bà không đưa mã thẻ, mật khẩu cho bất kỳ ai. Khi nghi ngờ có người lấy, nên nói chuyện với cả nhà và nếu cần thì nhờ chính quyền hoặc tổ hoà giải nơi cư trú hỗ trợ.
Nếu người cao tuổi không còn đủ năng lực tự quản lý tài sản, gia đình nên tìm hiểu các thủ tục pháp lý về người giám hộ, người đại diện để việc quản lý tài sản của ông bà có người chịu trách nhiệm rõ ràng, thay vì để ai cầm được gì thì cầm.
Những việc tuyệt đối không làm khi phát hiện người thân lấy đồ
Cơn giận khi bị chính người nhà lấy của dễ đẩy người ta vào những phản ứng mà sau đó chính mình phải chịu trách nhiệm:
- Đánh đập, trói, nhốt con hoặc người thân để "dạy". Đây là bạo lực gia đình, có thể bị xử lý, và với trẻ em còn là hành vi xâm hại.
- Quay video, chụp ảnh người lấy rồi đăng lên mạng hoặc gửi vào nhóm họ hàng để bêu. Việc này có thể xâm phạm danh dự, nhân phẩm và quyền riêng tư.
- Ép viết giấy nhận nợ gấp nhiều lần giá trị đã lấy, hoặc đe doạ để đòi tài sản khác.
- Tự ý lấy lại bằng cách vào phòng riêng, mở tủ, phá khoá đồ của người kia khi họ vắng mặt.
- Báo công an với thông tin phóng đại để gây sức ép, rồi sau đó rút lại.
Phản ứng đúng có thể khó hơn trong lúc nóng giận, nhưng nó giữ cho bạn ở vị trí người bị thiệt hại, không biến bạn thành người vi phạm.
Một số tình huống trong nhà và cách nhìn pháp lý
Các ví dụ dưới đây là giả định, để thấy cùng là "lấy đồ trong nhà" nhưng hướng nhìn khác nhau thế nào. Kết luận thực tế phụ thuộc vào tình tiết cụ thể.
| Tình huống | Hướng nhìn pháp lý | Cách xử lý thường phù hợp |
|---|---|---|
| Con 12 tuổi lấy tiền trong ví mẹ mua đồ ăn vặt | Không đặt trách nhiệm hình sự | Nói chuyện, tìm nguyên nhân, quản lý tiền tiêu vặt |
| Con 17 tuổi lén bán dây chuyền của bà | Có thể là trộm cắp tuỳ giá trị và tình tiết | Hoà giải trong gia đình, chuộc lại tài sản, tìm hiểu nguyên nhân; cân nhắc nhờ tư vấn |
| Chồng tự rút tiền tiết kiệm chung tiêu riêng | Chủ yếu là tranh chấp tài sản chung vợ chồng | Thoả thuận, hoà giải; nếu ly hôn thì xem xét khi chia tài sản |
| Em trai lén lấy xe của anh đem cầm | Lấy tài sản riêng của người khác; có thể là trộm cắp | Chuộc xe, hoà giải; trình báo nếu tái diễn hoặc giá trị lớn |
| Cha mẹ dùng tiền mừng tuổi của con trả nợ riêng | Vi phạm nghĩa vụ quản lý tài sản của con | Hoàn trả cho con khi có điều kiện; người thân có thể nhắc nhở |
Bảng cho thấy một điểm chung: trong gia đình, hướng xử lý ưu tiên là hoà giải và khắc phục. Hình sự là lớp cuối cùng, dành cho những trường hợp tái diễn, giá trị lớn hoặc có yếu tố đe doạ.
Giữ hoà khí mà vẫn bảo vệ được tài sản
Một trình tự gợi ý khi phát hiện người thân lấy tài sản của mình:
- Bình tĩnh xác minh: đúng là bị lấy, hay để quên, hay người khác trong nhà đã mượn và chưa kịp nói.
- Nói chuyện riêng với người đã lấy, hỏi lý do và đề nghị trả lại hoặc chuộc lại tài sản.
- Nếu cần, mời người lớn trong họ hoặc tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố làm trung gian; ghi lại kết quả bằng giấy viết tay có chữ ký các bên.
- Thay đổi cách cất giữ: tách tài khoản, cất vàng ở chỗ an toàn, không để giấy tờ xe và chìa khoá cùng một chỗ.
- Nếu hành vi tái diễn, giá trị lớn, hoặc có dấu hiệu người thân đang bị người ngoài ép buộc, cân nhắc trình báo công an xã, phường và hỏi ý kiến luật sư.
Mục đích của trình tự này không phải là che chở cho hành vi sai, mà là chọn cách xử lý tương xứng, giữ được gia đình mà vẫn ngăn được lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Người thân lấy trộm đồ, gia đình đã báo công an rồi muốn rút đơn có được không?
Gia đình có thể trình bày nguyện vọng và xin giảm nhẹ cho người thân. Tuy nhiên trộm cắp không thuộc nhóm tội chỉ khởi tố theo yêu cầu người bị hại, nên việc rút đơn không tự động chấm dứt vụ việc nếu đã đủ dấu hiệu tội phạm. Cơ quan có thẩm quyền sẽ cân nhắc toàn bộ tình tiết.
Vợ hoặc chồng lấy vàng cưới đem bán thì có phạm tội không?
Cần xác định vàng cưới là tài sản chung hay riêng. Vàng được cho riêng một bên trong lễ cưới có thể là tài sản riêng; vàng cho chung hai vợ chồng là tài sản chung. Lấy tài sản chung chủ yếu là tranh chấp dân sự, lấy tài sản riêng của người kia thì có thể là lấy tài sản của người khác.
Con đã đủ 18 tuổi lấy tiền của bố mẹ nhiều lần thì gia đình nên làm gì?
Trước hết là nói chuyện thẳng thắn để tìm nguyên nhân, nhất là nếu có dấu hiệu nợ nần hoặc bị người khác ép. Gia đình nên thay đổi cách cất giữ tài sản và có thể nhờ người có uy tín hoà giải. Khi hành vi lặp lại với giá trị lớn, việc trình báo là quyền của gia đình.
Cha mẹ có được dùng tiền tiết kiệm đứng tên con chưa thành niên không?
Cha mẹ là người đại diện và quản lý tài sản của con chưa thành niên, nhưng phải vì lợi ích của con. Dùng tiền đó cho nhu cầu học tập, chữa bệnh của con là phù hợp; dùng để trả nợ riêng hay tiêu xài cá nhân là vi phạm nghĩa vụ. Một số giao dịch tài sản lớn của con còn cần xem xét ý kiến của con theo độ tuổi.
Con lấy tiền của bố mẹ để đưa cho bạn bè vì bị đe doạ thì xử lý thế nào?
Trong tình huống này con là người bị hại của hành vi đe doạ, ép đưa tiền. Cha mẹ nên trấn an con, ghi lại các tin nhắn, lời kể, báo nhà trường và có thể trình báo công an xã, phường. Đừng trách phạt con trước khi hiểu rõ đứa trẻ đang bị áp lực gì.
Họ hàng ở nhờ lấy đồ trong nhà mang đi thì xử lý như người lạ không?
Về pháp lý, quan hệ họ hàng không làm mất tính chất lấy tài sản của người khác. Thực tế, nên ưu tiên nói chuyện, hoà giải, yêu cầu trả lại. Nếu người đó không trả, tài sản có giá trị đáng kể hoặc hành vi lặp lại, bạn có quyền trình báo như với bất kỳ ai.