Bán hàng giả không mặc nhiên là tội phạm, nhưng cũng không bao giờ chỉ là chuyện "bị nhắc nhở". Phần lớn trường hợp người bán nhỏ lẻ bị xử phạt hành chính, tịch thu và buộc tiêu huỷ hàng. Việc chuyển sang hình sự phụ thuộc vào mấy yếu tố cụ thể: người bán có biết đó là hàng giả hay không, giá trị lô hàng lớn đến đâu, hàng đó là loại gì, đã gây hậu quả cho ai, và trước đó đã từng bị xử lý về chuyện tương tự chưa.
Bài viết cho chủ cửa hàng, chủ hộ kinh doanh và người bán online muốn hiểu ranh giới để tránh, không để đối phó. Các ví dụ đều là ví dụ giả định. Ngưỡng giá trị và mức xử phạt cụ thể thay đổi theo từng lần sửa luật, nên bạn cần đối chiếu bản hợp nhất Bộ luật Hình sự và văn bản xử phạt hiện hành khi gặp việc thật.
Hàng giả theo cách pháp luật hiểu, không phải theo cách gọi ngoài chợ
Ngoài chợ, người ta gọi chung "hàng giả" cho mọi thứ không chính hãng. Pháp luật thì chia kỹ hơn, và cách chia này quyết định bạn đối mặt với loại trách nhiệm nào. Hàng giả theo nghĩa pháp lý thường gồm mấy nhóm: hàng không có giá trị sử dụng, không có công dụng như tên gọi hoặc như đã công bố; hàng có hàm lượng chất chính, định lượng thấp hơn hẳn so với tiêu chuẩn đã đăng ký hoặc ghi trên nhãn; hàng ghi sai tên, địa chỉ nhà sản xuất, xuất xứ để khách tưởng là hàng của nơi khác; và tem, nhãn, bao bì giả.
Cần tách hàng giả khỏi mấy khái niệm hay bị lẫn. Hàng kém chất lượng là hàng thật của chính nhà sản xuất đó nhưng không đạt tiêu chuẩn đã công bố, mức sai lệch chưa tới mức bị coi là giả. Hàng nhập lậu có thể là hàng thật, chỉ là không đi qua thủ tục nhập khẩu hợp pháp. Hàng nhái nhãn hiệu, hay còn gọi là hàng "fake" thương hiệu, liên quan tới quyền sở hữu công nghiệp của chủ nhãn hiệu và được xử lý theo một hướng riêng.
Một món hàng có thể rơi vào nhiều nhóm cùng lúc. Ví dụ giả định: một lô kem dưỡng in tên một hãng nước ngoài, bên trong là kem pha trộn không rõ thành phần. Lô hàng này vừa giả về công dụng, vừa giả mạo nhãn hiệu, vừa không rõ nguồn gốc. Cơ quan xử lý sẽ chọn hành vi nặng nhất và đầy đủ nhất để áp dụng.
Ba tầng trách nhiệm có thể cùng đổ lên một người bán
Tầng hành chính. Đây là tầng hay gặp nhất. Cơ quan có thẩm quyền, thường là lực lượng quản lý thị trường, lập biên bản, ra quyết định phạt tiền và áp dụng biện pháp khắc phục như tịch thu hàng, buộc tiêu huỷ, buộc nộp lại số lợi bất chính có được. Hộ kinh doanh có thể bị tước quyền sử dụng giấy phép hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn trong một số trường hợp. Mức phạt cụ thể phụ thuộc giá trị hàng và nằm trong nghị định xử phạt hiện hành.
Tầng dân sự. Khách hàng mua phải hàng giả có quyền đòi trả lại tiền và bồi thường thiệt hại nếu có thiệt hại thật về sức khoẻ, tài sản. Chủ nhãn hiệu bị giả mạo cũng có quyền yêu cầu bồi thường. Trách nhiệm dân sự tồn tại song song, nghĩa là đã bị phạt hành chính vẫn phải bồi thường.
Tầng hình sự. Chỉ đặt ra khi hành vi đủ yếu tố cấu thành một tội danh trong Bộ luật Hình sự. Với hàng giả, bộ luật có tội danh chung cho hàng giả thông thường và các tội danh riêng, xử nghiêm hơn, cho hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm; thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh; thức ăn chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng, giống vật nuôi.
Ba tầng không loại trừ nhau theo kiểu "chọn một". Một hành vi đã bị khởi tố thì không xử phạt hành chính nữa cho chính hành vi đó, nhưng trách nhiệm bồi thường vẫn còn. Ngược lại, đã nộp phạt hành chính rồi mà sau đó lại tái diễn thì chính lần bị phạt trước có thể trở thành căn cứ để lần sau bị xét về hình sự.
Những dấu hiệu khiến việc bán hàng giả chuyển sang hình sự
Không có một câu trả lời kiểu "dưới bao nhiêu tiền thì an toàn". Bộ luật Hình sự đặt nhiều cửa để một hành vi bán hàng giả trở thành tội, chỉ cần qua một cửa là đủ. Dưới đây là các nhóm dấu hiệu chính, viết ở mức nguyên lý:
- Giá trị lô hàng giả, tính theo giá của hàng thật hoặc hàng cùng loại, đạt tới ngưỡng mà bộ luật quy định. Ngưỡng này có trong bản hợp nhất và từng được điều chỉnh qua các lần sửa luật.
- Số tiền thu lợi bất chính hoặc mức thiệt hại gây ra cho người khác đạt tới ngưỡng.
- Đã bị xử phạt hành chính về hành vi tương tự, hoặc đã bị kết án về tội này mà chưa được xoá án tích, nay còn tiếp tục vi phạm. Đây là cửa mà người bán nhỏ hay vướng nhất.
- Gây hậu quả cho sức khoẻ, tính mạng của người dùng, nhất là với thực phẩm, thuốc, mỹ phẩm.
- Loại hàng đặc biệt: với hàng giả là thực phẩm, thuốc chữa bệnh, phân bón, giống cây trồng… bộ luật có tội danh riêng và không nên suy diễn rằng có một mức "nhỏ lẻ an toàn" nào cả.
- Tính chất tổ chức, chuyên nghiệp: có phân công, có kho bãi, bán liên tục qua nhiều kênh, dùng tiền bán hàng làm nguồn sống chính.
Lưu ý về thời hiệu và xoá án tích không thuộc phạm vi bài này. Điều cần nhớ là lần bị phạt hành chính đầu tiên không phải "tấm vé đã trả xong", mà là một mốc làm cho lần vi phạm sau nặng hơn.
Biết hay không biết là hàng giả: yếu tố lỗi quyết định nhiều thứ
Tội buôn bán hàng giả đòi hỏi lỗi cố ý, tức là người bán biết hoặc buộc phải biết hàng mình bán là hàng giả. Một chủ tạp hoá nhập hàng từ đại lý có hoá đơn, giá nhập hợp lý, bao bì không có gì bất thường, sau đó mới phát hiện lô hàng bị làm giả từ đầu nguồn, thường không bị coi là cố ý. Hàng vẫn bị thu hồi, tiêu huỷ, nhưng người bán ở vị trí người bị lừa chứ không phải người phạm tội.
Vấn đề là "không biết" phải được chứng minh bằng hoàn cảnh, không phải bằng lời khai. Cơ quan điều tra nhìn vào nhiều thứ: giá nhập rẻ bất thường so với giá thị trường của hàng thật, mua không có hoá đơn hay hợp đồng, nhận hàng qua người lạ, bao bì có lỗi in ấn dễ nhận ra, đã từng có khách phản ánh mà vẫn bán tiếp, hoặc bản thân người bán từng bị xử lý về đúng mặt hàng đó. Càng nhiều dấu hiệu như vậy, lời giải thích "không biết" càng khó được chấp nhận.
Ví dụ giả định: một người bán online nhập nước hoa "chính hãng" với giá bằng một phần năm giá niêm yết của hãng, nhà cung cấp chỉ liên lạc qua tin nhắn, không xuất hoá đơn. Khi bị phát hiện, việc khẳng định "tưởng là hàng thanh lý" sẽ phải đặt cạnh những dấu hiệu trên. Không ai kết luận thay cơ quan có thẩm quyền, nhưng rõ ràng người bán này đã tự đặt mình vào thế khó giải thích.
Ở tầng hành chính, yếu tố lỗi cũng được xem xét, nhưng hàng hoá vi phạm vẫn bị xử lý theo biện pháp khắc phục dù người bán ngay tình. Vì vậy, giữ chứng từ nhập hàng không chỉ để tránh bị phạt mà còn để bạn có cơ sở đòi lại tiền từ nhà cung cấp đã bán hàng giả cho mình.
Nhập hàng thế nào để không vô tình đứng ở phía bán hàng giả
Phòng tránh rẻ hơn rất nhiều so với giải trình. Đây là những thói quen mà một cửa hàng nhỏ làm được, không cần thuê ai:
- Chọn nhà cung cấp có đăng ký kinh doanh, xuất được hoá đơn và chịu ký hợp đồng hoặc ít nhất là đơn đặt hàng có thông tin rõ ràng. Mua qua người trung gian không xưng tên là bước đầu tiên dẫn tới rủi ro.
- So giá nhập với giá thị trường của hàng thật. Rẻ hơn một chút có thể do khuyến mãi, hàng sắp hết hạn, hàng tồn; rẻ hơn quá nhiều thì phải dừng lại và hỏi vì sao.
- Với mỹ phẩm, thực phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, đồ dùng cho trẻ em: kiểm tra sản phẩm đã có hồ sơ công bố hoặc đăng ký theo quy định chưa, đối chiếu tên sản phẩm, tên doanh nghiệp chịu trách nhiệm trên nhãn với thông tin tra được trên cổng thông tin của cơ quan quản lý.
- Lưu chứng từ theo từng lô: hoá đơn, phiếu giao hàng, tin nhắn đặt hàng, ảnh bao bì lúc nhận. Khi cần giải trình, chứng từ theo lô có giá trị hơn nhiều so với một xấp hoá đơn lẫn lộn.
- Khi khách phản ánh hàng có dấu hiệu bất thường, tạm ngừng bán mặt hàng đó, liên hệ nhà cung cấp, và nếu nghi ngờ có cơ sở thì báo cho chủ nhãn hiệu hoặc cơ quan quản lý thị trường. Bán tiếp sau khi đã được cảnh báo là cách nhanh nhất biến "không biết" thành "biết".
- Không nhận hàng ký gửi từ người lạ khi không xác minh được nguồn gốc, kể cả khi họ trả hoa hồng cao.
Khi cửa hàng bị kiểm tra và phát hiện hàng nghi là giả
Bị kiểm tra không có nghĩa là bị kết luận vi phạm. Đoàn kiểm tra có quyết định kiểm tra, có thể lấy mẫu để giám định, và tạm giữ hàng nghi vấn trong thời gian chờ kết quả. Bạn có quyền đề nghị xem quyết định kiểm tra và giấy tờ của người kiểm tra, được đọc kỹ biên bản trước khi ký, được ghi ý kiến của mình vào biên bản nếu không đồng ý, và được nhận một bản. Biên bản ghi sai số lượng, sai chủng loại thì đề nghị sửa ngay tại chỗ.
Song song với quyền, bạn có nghĩa vụ hợp tác: xuất trình hoá đơn, chứng từ về nguồn gốc lô hàng, giữ nguyên hiện trạng hàng đang bị tạm giữ hoặc niêm phong. Tự ý di chuyển, bán hoặc tiêu huỷ hàng đang bị tạm giữ là một vi phạm riêng và làm tình hình tệ đi rất nhiều. Đây cũng là lúc chứng từ nhập hàng nói ở mục trên phát huy tác dụng.
Nếu sau đó có quyết định xử phạt mà bạn cho rằng không đúng, bạn có quyền khiếu nại hoặc khởi kiện quyết định đó theo thủ tục hành chính, trong thời hạn luật định. Chi tiết về cách khiếu nại không nằm trong bài này. Trong khi chờ, nên tách hàng cùng nguồn ra khỏi kệ bán để tránh tình trạng vừa bị kiểm tra vừa tiếp tục bán đúng loại hàng đang bị nghi vấn.
Một lưu ý thực tế: hãy cẩn thận với người tự xưng là cán bộ kiểm tra đến cửa hàng đòi "xử lý tại chỗ" bằng tiền mặt. Việc xử phạt hành chính có thủ tục và quyết định bằng văn bản; tiền phạt nộp theo kênh chính thức.
Khi nào nên tìm luật sư ngay, không nên tự xoay xở
Phần lớn vụ việc hàng giả nhỏ lẻ được xử lý ở tầng hành chính và bạn có thể tự làm việc với cơ quan quản lý. Nhưng có những tình huống không nên chờ:
- Bạn nhận giấy triệu tập của cơ quan điều tra liên quan đến lô hàng, hoặc được thông báo vụ việc chuyển sang công an để xem xét dấu hiệu hình sự.
- Lô hàng bị tạm giữ có giá trị lớn, hoặc là thực phẩm, thuốc, mỹ phẩm và có người dùng phản ánh bị ảnh hưởng sức khoẻ.
- Trước đó bạn đã từng bị xử phạt về hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc.
- Nhà cung cấp biến mất sau khi bạn bị kiểm tra và bạn cần đòi lại tiền hoặc chứng minh mình bị lừa.
- Chủ nhãn hiệu gửi văn bản yêu cầu bồi thường với số tiền lớn.
Trong những trường hợp này, người làm nghề luật sẽ giúp bạn sắp xếp chứng cứ về nguồn hàng, hiểu quyền của mình khi làm việc với cơ quan điều tra và đánh giá rủi ro thật sự. Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng trước khi gặp trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Bán hàng giả lần đầu có bị đi tù không?
Không có câu trả lời chung. Lần đầu bị phát hiện, phần lớn người bán nhỏ lẻ bị xử phạt hành chính và tịch thu hàng. Tuy vậy, nếu giá trị lô hàng, số tiền thu lợi hoặc hậu quả gây ra đạt tới ngưỡng của Bộ luật Hình sự, hoặc hàng là thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thì ngay lần đầu vẫn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.
Nhập phải hàng giả mà không biết thì có bị phạt không?
Nếu chứng minh được mình ngay tình qua hoá đơn, hợp đồng, giá nhập hợp lý, người bán thường không bị coi là cố ý phạm tội. Hàng vẫn bị thu hồi, tiêu huỷ. Ở tầng hành chính, cơ quan xử lý xem xét cụ thể từng trường hợp, nên chứng từ nhập hàng là thứ bạn cần giữ kỹ nhất.
Hàng kém chất lượng có bị xem là hàng giả không?
Không hẳn. Hàng kém chất lượng là hàng thật nhưng không đạt tiêu chuẩn đã công bố, còn hàng giả là hàng không có công dụng như tên gọi, hàm lượng thấp hẳn hoặc giả mạo nhãn, nguồn gốc. Ranh giới giữa hai loại có khi phải giám định mới xác định được, và cách xử lý cũng khác nhau.
Đã nộp phạt hành chính rồi, sau này bán tiếp thì sao?
Lần bị xử phạt trước có thể trở thành căn cứ để lần vi phạm sau bị truy cứu hình sự, kể cả khi lô hàng sau nhỏ hơn ngưỡng giá trị. Vì vậy sau khi bị phạt, việc cần làm là rà lại toàn bộ nguồn hàng, chứ không phải đổi chỗ bán.
Người mua hàng giả của mình bị dị ứng thì mình phải làm gì?
Trước hết hỗ trợ người mua đi khám và giữ lại sản phẩm, hoá đơn. Bạn có trách nhiệm dân sự với người mua, đồng thời có quyền yêu cầu nhà cung cấp đã bán hàng giả cho mình bồi hoàn. Nếu hậu quả sức khoẻ nghiêm trọng, nên tìm luật sư sớm vì vụ việc có thể vượt khỏi tầng dân sự.
Bán hàng giả qua mạng có bị xử lý như bán ở cửa hàng không?
Có. Kênh bán không làm thay đổi bản chất hành vi. Bán qua mạng còn để lại nhiều dấu vết như tin nhắn, đơn hàng, lịch sử chuyển khoản, nên việc xác định số lượng đã bán và số tiền thu được thường rõ ràng hơn so với bán tại quầy.