Cân điêu, đong thiếu, tính gian hay đánh tráo loại hàng trước hết là vi phạm hành chính; hành vi đó trở thành tội lừa dối khách hàng khi người bán đã bị xử phạt về chính hành vi này mà còn tái diễn, hoặc khi số tiền thu lợi bất chính đạt ngưỡng luật định. Nếu thủ đoạn gian dối được dùng để chiếm đoạt hẳn tài sản của người mua, vụ việc có thể bị xem xét theo hướng lừa đảo chiếm đoạt tài sản thay vì lừa dối khách hàng.
Bài viết dành cho tiểu thương ở chợ, chủ cửa hàng bán hàng theo cân, đại lý xăng dầu, cơ sở thu mua nông sản, phế liệu, và cả người mua muốn biết khi nào nên phản ánh. Ví dụ là ví dụ giả định. Mức phạt, ngưỡng thu lợi và yêu cầu kiểm định phương tiện đo cần đối chiếu văn bản hiện hành về đo lường, về xử phạt trong thương mại và bản hợp nhất Bộ luật Hình sự.
Lừa dối khách hàng là gì, khác lừa đảo ở đâu
Bộ luật Hình sự có tội lừa dối khách hàng, áp dụng với người trong việc mua bán hàng hoá hoặc cung ứng dịch vụ mà cân, đong, đo, đếm, tính gian, đánh tráo loại hàng hoá, dịch vụ, hoặc dùng thủ đoạn gian dối khác gây thiệt hại cho khách hàng. Điểm chung của các hành vi này là giao dịch mua bán vẫn có thật: khách vẫn nhận được hàng, chỉ là ít hơn, kém hơn hoặc đắt hơn so với những gì đã thoả thuận.
Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản thì khác. Ở đó, thủ đoạn gian dối nhằm khiến người khác giao tài sản cho mình rồi chiếm đoạt, giao dịch chỉ là cái vỏ. Ví dụ giả định: một người bán lô "hàng" là thùng đá được bọc kín bên ngoài như thùng hải sản, nhận tiền rồi biến mất. Đó không còn là cân thiếu vài lạng mà là chiếm đoạt toàn bộ số tiền.
Phân biệt hai tội này quan trọng vì ngưỡng xử lý, cách tính thiệt hại và hình phạt khác nhau rất xa. Với tiểu thương, phần lớn rủi ro nằm ở vùng hành chính và tội lừa dối khách hàng; nhưng một khi gian lận được tổ chức bài bản, quy mô lớn, câu hỏi có thể chuyển sang tội khác.
Những kiểu gian lận hay bị phát hiện
Cân điêu bằng thiết bị. Cân bị chỉnh sai, gắn thêm vật nặng dưới đĩa cân, cân điện tử bị can thiệp linh kiện để hiển thị nặng hơn thực tế. Đây là dạng dễ bị phát hiện nhất khi khách mang hàng đến cân đối chứng.
Đong, đo thiếu. Bình đong, ca đong bị làm nhỏ đi; thước đo vải, dây điện bị cắt ngắn; cột bơm nhiên liệu bị can thiệp để bơm thiếu so với số hiển thị.
Tính gian. Cộng sai tiền, nhân sai đơn giá, cố ý làm tròn lên ở mọi giao dịch, tính tiền cả bao bì nặng vào trọng lượng hàng khi đã thoả thuận tính trọng lượng tịnh.
Đánh tráo loại hàng. Cho khách xem và thoả thuận giá hàng loại một rồi giao hàng loại hai; trộn hàng kém vào hàng tốt; đổi hàng khách đã chọn khi gói. Với dịch vụ, báo đã thay linh kiện mới nhưng thực tế giữ linh kiện cũ.
Thủ đoạn gian dối khác. Bơm nước, ngâm nước vào hàng để tăng trọng lượng; tẩm chất tạo trọng lượng vào nông sản, hải sản. Nhóm hành vi này có thể còn chạm tới quy định về an toàn thực phẩm, nặng hơn nhiều so với cân điêu đơn thuần.
Hành chính hay hình sự: bảng nguyên lý
Bảng dưới đây giúp bạn hình dung một hành vi gian lận đo lường có thể đi tới đâu. Con số cụ thể về mức phạt và ngưỡng thu lợi không ghi ở đây; bạn cần đối chiếu văn bản đang có hiệu lực:
| Tình huống | Hướng xử lý thường gặp |
|---|---|
| Lần đầu bị phát hiện cân sai, số tiền thu lợi nhỏ | Xử phạt hành chính, buộc nộp lại số lợi bất chính, có thể tịch thu phương tiện đo bị can thiệp |
| Cân dùng trong mua bán chưa được kiểm định theo quy định | Xử phạt hành chính về đo lường, buộc kiểm định, kể cả khi chưa chứng minh được gian lận |
| Đã bị xử phạt về gian lận đo lường mà vẫn tái diễn | Có thể bị truy cứu tội lừa dối khách hàng dù số tiền mỗi lần không lớn |
| Thu lợi bất chính đạt ngưỡng luật định | Có thể bị truy cứu tội lừa dối khách hàng ngay từ lần bị phát hiện |
| Thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt cả lô tiền hàng | Có thể bị xem xét theo tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản |
Điều đáng chú ý ở dòng thứ ba: lần bị phạt đầu tiên không chỉ là chuyện mất tiền. Nó là mốc khiến lần vi phạm sau có thể bước sang hình sự.
Cân phải được kiểm định: nghĩa vụ ít tiểu thương để ý
Theo pháp luật về đo lường, những phương tiện đo dùng trong mua bán, thanh toán như cân, cột đo nhiên liệu, đồng hồ nước, đồng hồ điện thuộc diện phải kiểm định theo chu kỳ trước khi đưa vào sử dụng và trong quá trình sử dụng. Cân bán hàng ở chợ, cửa hàng là đối tượng điển hình. Việc kiểm định được thực hiện bởi tổ chức được chỉ định; sau kiểm định, cân thường có dấu hiệu nhận biết đã đạt.
Nhiều tiểu thương dùng cân mua từ chợ nhiều năm, chưa từng mang đi kiểm định, cũng không biết mình đang vi phạm. Một cái cân lâu ngày có thể lệch dần mà người bán không cố ý. Nhưng khi bị kiểm tra, việc cân chưa kiểm định hoặc hết hạn kiểm định đã là vi phạm riêng; nếu cân còn sai lệch có lợi cho người bán, người bán sẽ rất khó chứng minh mình không cố ý.
Nhiều chợ có đặt cân đối chứng do ban quản lý chợ quản lý để người mua tự kiểm tra lại. Với người bán, cân đối chứng cũng là công cụ tốt để tự kiểm tra cân của mình định kỳ, phát hiện sai lệch sớm trước khi khách phát hiện.
Không chỉ ở chợ: gian lận trong dịch vụ và bán lẻ hiện đại
Tội lừa dối khách hàng không chỉ dành cho người bán cá, bán rau. Điều luật áp dụng cho cả việc cung ứng dịch vụ, nên gara sửa xe báo đã thay phụ tùng mới mà thực tế giữ phụ tùng cũ, tiệm sửa điện thoại tráo linh kiện của khách bằng linh kiện kém hơn, cơ sở giặt là tính tiền theo cân nhưng cân sai, đều có thể nằm trong phạm vi xem xét. Cách thức khác nhau, nhưng bản chất giống nhau: khách trả tiền cho một thứ và nhận về thứ ít hơn hoặc kém hơn mà không biết.
Ở bán lẻ hiện đại, gian lận có thể nằm trong phần mềm tính tiền, trong cách cài đặt đơn giá ở quầy, trong bao bì đóng gói sẵn ghi khối lượng tịnh lớn hơn thực tế. Hàng đóng gói sẵn phải bảo đảm lượng thực tế phù hợp với lượng ghi trên nhãn trong giới hạn sai số cho phép theo quy định đo lường. Đây là nghĩa vụ của cơ sở đóng gói, và người bán lại cũng nên để ý khi nhận hàng từ nguồn lạ.
Ví dụ giả định: một tiệm sửa xe máy nhiều lần báo khách đã thay má phanh mới và tính tiền phụ tùng, nhưng thực tế chỉ vệ sinh má phanh cũ. Lần đầu bị phát hiện, tiệm có thể bị xử phạt và phải hoàn tiền. Nếu tiệm đã bị xử phạt mà tiếp tục làm như vậy, hoặc tổng số tiền thu lợi lớn, câu chuyện có thể bước sang hình sự, chưa kể rủi ro an toàn cho người đi xe.
Giữ cho cửa hàng của bạn không vướng gian lận đo lường
Phòng tránh gian lận đo lường không tốn kém. Một vài thói quen đều đặn đủ để bạn yên tâm khi bị kiểm tra và khi khách cân lại:
- Mang cân đi kiểm định theo đúng chu kỳ quy định; giữ giấy tờ kiểm định ở cửa hàng.
- Tự kiểm tra cân hằng tuần bằng quả cân chuẩn hoặc cân đối chứng ở chợ. Phát hiện lệch thì ngừng dùng, sửa hoặc thay cân.
- Đặt cân ở vị trí khách nhìn thấy rõ số hiển thị; trừ bì trước mặt khách khi tính trọng lượng tịnh.
- Niêm yết giá theo đơn vị đo rõ ràng, ví dụ theo ki-lô-gam, theo lít, để tránh tranh cãi về cách tính.
- Phân loại hàng rõ ràng theo chất lượng, bày riêng từng loại với giá riêng; không trộn hàng.
- Khi khách phản ánh cân thiếu, cân lại trước mặt khách hoặc mời ra cân đối chứng; nếu thiếu thật thì bù ngay và kiểm tra lại cân.
- Nhắc nhở người làm thuê đứng bán thay về nguyên tắc cân đúng; người chủ vẫn có trách nhiệm quản lý với hoạt động của cửa hàng mình.
Người mua bị cân thiếu: nên làm gì cho đúng
Nếu nghi ngờ bị cân thiếu, cách đơn giản nhất là mang hàng ra cân đối chứng của chợ ngay sau khi mua, hoặc đề nghị người bán cân lại. Phần lớn trường hợp được giải quyết tại chỗ khi người bán bù thêm. Giữ thái độ bình tĩnh; xô xát với người bán vì vài lạng hàng có thể biến bạn từ người bị thiệt thành người vi phạm.
Nếu người bán không hợp tác, hoặc bạn thấy hiện tượng cân thiếu lặp lại ở nhiều người mua, có thể phản ánh với ban quản lý chợ, cơ quan quản lý thị trường hoặc chính quyền xã, phường nơi có chợ. Ghi lại thời gian, địa điểm, trọng lượng theo cân của người bán và theo cân đối chứng. Nếu có thể, giữ lại hoá đơn hoặc tin nhắn chuyển khoản để chứng minh giao dịch.
Với giao dịch giá trị lớn như thu mua nông sản theo xe, bán phế liệu số lượng nhiều, sai lệch nhỏ trên mỗi đơn vị có thể thành số tiền đáng kể. Khi đó nên thoả thuận trước nơi cân, cách cân và lập biên bản cân có chữ ký hai bên. Nếu tranh chấp lớn, cần cân nhắc nhờ người làm nghề pháp lý tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Cân thiếu vài lạng có bị đi tù không?
Thường không. Lần đầu bị phát hiện với số tiền nhỏ, người bán thường bị xử phạt hành chính và buộc trả lại số lợi bất chính. Tội lừa dối khách hàng đặt ra khi số tiền thu lợi đạt ngưỡng luật định, hoặc khi người bán đã bị xử phạt về hành vi này mà vẫn tiếp tục.
Cân không kiểm định nhưng vẫn cân đúng thì có bị phạt không?
Có thể bị phạt. Nghĩa vụ kiểm định phương tiện đo dùng trong mua bán là nghĩa vụ riêng, không phụ thuộc vào việc cân có sai hay không. Kiểm định đúng chu kỳ vừa giúp bạn tránh bị phạt vừa là bằng chứng cho thấy bạn tôn trọng sự chính xác khi có tranh chấp với khách.
Bán hàng loại hai nói là loại một có phải lừa dối khách hàng không?
Có thể. Đánh tráo loại hàng hoá là một trong những hành vi được nêu trong tội lừa dối khách hàng. Ở mức nhẹ, đây là vi phạm về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng bị xử phạt hành chính; khi đạt ngưỡng hoặc tái phạm sau khi đã bị xử phạt, có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.
Người làm thuê đứng bán cân điêu thì chủ cửa hàng có chịu trách nhiệm không?
Người trực tiếp thực hiện hành vi gian lận chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Chủ cửa hàng có thể bị xử phạt về trách nhiệm kinh doanh, nhất là khi cân là của cửa hàng và bị can thiệp. Nếu chủ cửa hàng chỉ đạo hoặc biết mà để mặc, trách nhiệm của chủ còn nặng hơn.
Đại lý thu mua nông sản cân thiếu của nông dân thì xử lý thế nào?
Nguyên tắc tương tự như khi bán hàng: gian lận trong cân đong khi mua cũng là gian lận trong giao dịch. Nông dân có thể yêu cầu cân lại, phản ánh với chính quyền xã hoặc cơ quan quản lý thị trường. Khi số tiền thu lợi lớn hoặc đã bị xử phạt mà vẫn tái diễn, người thu mua có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.
Bơm nước vào hàng để tăng cân có phải chỉ là lừa dối khách hàng?
Không chỉ vậy. Ngoài việc gian lận về trọng lượng, bơm nước, tẩm chất vào thực phẩm có thể vi phạm quy định về an toàn thực phẩm, nhất là khi nguồn nước hoặc chất được đưa vào không bảo đảm. Hậu quả pháp lý vì thế có thể nặng hơn so với cân điêu thông thường.