Bán hàng không chứng minh được nguồn gốc tự nó chưa phải là tội phạm, nhưng gần như chắc chắn là vi phạm hành chính, và hậu quả thường gặp nhất là mất trắng lô hàng. Khi bị kiểm tra mà không xuất trình được hoá đơn, chứng từ hợp pháp, hàng hoá có thể bị coi là hàng không rõ nguồn gốc hoặc hàng nhập lậu, bị tịch thu kèm tiền phạt. Hình sự chỉ đặt ra khi đằng sau tờ hoá đơn còn thiếu là một hành vi khác: buôn lậu qua biên giới, biết rõ hàng do người khác phạm tội mà có, hàng giả, hàng cấm, hoặc trốn thuế.
Bài viết dành cho chủ hộ kinh doanh, chủ cửa hàng tạp hoá, người bán online lấy hàng từ chợ đầu mối hay nhóm buôn. Ví dụ đều là ví dụ giả định. Mức phạt, ngưỡng giá trị và yêu cầu cụ thể về chứng từ có thể thay đổi theo văn bản mới, nên khi gặp việc thật bạn cần đối chiếu văn bản xử phạt trong hoạt động thương mại và bản hợp nhất Bộ luật Hình sự đang có hiệu lực.
"Không rõ nguồn gốc" nghĩa là gì trong mắt cơ quan kiểm tra
Ngoài chợ, người ta hay gọi chung là "hàng trôi nổi". Trong công tác kiểm tra, câu hỏi cụ thể hơn nhiều: người bán có chứng minh được hàng này từ đâu đến, đi qua những ai, có hợp pháp ở từng khâu hay không. Với hàng sản xuất trong nước, bằng chứng thường là hoá đơn mua hàng của cơ sở sản xuất hoặc nhà phân phối, hợp đồng, phiếu xuất kho có thông tin bên bán. Với hàng nhập khẩu đang lưu thông trên thị trường, người bán thường phải có hoá đơn, chứng từ cho thấy lô hàng đã làm thủ tục nhập khẩu, hoặc mua lại từ đơn vị đã nhập khẩu hợp pháp.
Có hai khái niệm hay bị trộn vào nhau. Hàng không rõ nguồn gốc, xuất xứ là hàng không có căn cứ xác định nơi sản xuất, đơn vị chịu trách nhiệm. Hàng nhập lậu là hàng nhập khẩu đi vào Việt Nam không qua thủ tục hợp pháp, không nộp thuế, hoặc thuộc diện phải kiểm tra chuyên ngành mà không kiểm tra. Một chai dầu gội nhãn hoàn toàn bằng tiếng nước ngoài, không nhãn phụ tiếng Việt, không hoá đơn đi kèm, thường bị nghi cùng lúc cả hai.
Điều đáng nói là gánh chứng minh nằm ở phía người đang giữ hàng. Bạn không thể trả lời "hàng này mua ngoài chợ, ai cũng bán" và chờ cơ quan kiểm tra tự đi tìm. Nếu không xuất trình được chứng từ trong thời hạn được yêu cầu, hàng hoá sẽ được xử lý theo hướng bất lợi cho người bán.
Ba lớp hậu quả khi không chứng minh được nguồn gốc
Cùng một lô hàng thiếu chứng từ có thể dừng ở lớp đầu, hoặc đi tiếp sang lớp sau tuỳ việc cơ quan có thẩm quyền xác minh ra điều gì. Bảng dưới viết ở mức nguyên lý, không ghi mức phạt cụ thể:
| Lớp | Khi nào xảy ra | Hậu quả thường gặp |
|---|---|---|
| Hành chính | Không xuất trình được hoá đơn, chứng từ hợp pháp; hàng thiếu nhãn theo quy định; hàng nhập khẩu không chứng minh được đã làm thủ tục | Phạt tiền, tịch thu hàng, có thể buộc tiêu huỷ hoặc buộc đưa ra khỏi lãnh thổ với một số loại hàng |
| Thuế | Mua bán không hoá đơn để không kê khai doanh thu, chi phí | Truy thu, phạt về thuế; phần này thuộc lĩnh vực thuế, nên tra cứu thêm tài liệu chuyên về thuế |
| Hình sự | Xác minh ra hàng do buôn lậu mà người bán tham gia hoặc biết rõ; hàng giả, hàng cấm; trốn thuế đạt ngưỡng | Bị điều tra theo tội danh tương ứng; tang vật vẫn bị tịch thu; có thể kèm bồi thường |
Đa số vụ việc ở cửa hàng nhỏ dừng ở lớp hành chính. Nhưng chính lớp hành chính đã đủ đau: một kho hàng tích luỹ nhiều tháng có thể bị tịch thu trong một buổi kiểm tra, trong khi tiền nhập hàng không đòi lại được ai.
Khi nào chuyện thiếu chứng từ trở thành hình sự
Bạn trực tiếp đưa hàng qua biên giới trái phép. Tự mình hoặc thuê người mang hàng qua cửa khẩu, đường mòn, lối mở mà không khai báo, để bán kiếm lời. Hành vi này có thể bị xem xét về tội buôn lậu hoặc tội vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới khi giá trị đạt ngưỡng hoặc có tình tiết theo luật, chứ không còn là chuyện thiếu giấy tờ ở cửa hàng.
Bạn biết rõ hàng do người khác phạm tội mà có. Nhập hàng với giá thấp bất thường, được dặn "đừng hỏi hàng ở đâu ra", nhận hàng vào ban đêm từ xe không biển rõ ràng… Nếu chứng minh được bạn biết hoặc buộc phải biết nguồn hàng là phạm pháp, rủi ro bị xem xét về tội chứa chấp, tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có, hoặc là đồng phạm trong đường dây, là có thật.
Hàng thiếu chứng từ hoá ra là hàng giả hoặc hàng cấm. Khi đó vấn đề không còn là chứng từ nữa. Thuốc lá điếu nhập lậu, một số hoá chất, thuốc bảo vệ thực vật bị cấm là hàng cấm kinh doanh; thực phẩm, thuốc, mỹ phẩm giả có các tội danh riêng. Thiếu hoá đơn thường là dấu hiệu khiến cơ quan kiểm tra xem kỹ hơn.
Mua bán không hoá đơn để trốn thuế với số tiền lớn. Đây là lĩnh vực thuế có ngưỡng và quy trình riêng. Ở đây chỉ nhắc rằng việc cố ý không lập, không lấy hoá đơn để giấu doanh thu có thể dẫn tới trách nhiệm hình sự khi đạt ngưỡng theo luật.
Hàng xách tay bán lại: chỗ nhiều người bán online vướng mà không biết
Hàng mang theo hành lý khi đi nước ngoài về được hưởng chính sách cho hành lý cá nhân, trong định mức và cho nhu cầu sử dụng. Khi bạn nhận đặt trước, gom hàng nhiều chuyến, bán thường xuyên cho khách, đó đã là hoạt động thương mại. Theo nguyên lý, hàng nhập khẩu để kinh doanh phải làm thủ tục nhập khẩu, nộp thuế, và với một số nhóm hàng như mỹ phẩm, thực phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, thiết bị y tế còn phải công bố hoặc kiểm tra chuyên ngành trước khi lưu thông.
Hệ quả thực tế: hàng "xách tay" bày bán ở cửa hàng mà không có chứng từ nhập khẩu thường bị xếp vào nhóm hàng không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp khi bị kiểm tra. Người bán hay nghĩ "hàng chính hãng mua ở nước ngoài thì không thể là hàng lậu". Chính hãng hay không là một câu hỏi; nhập khẩu hợp pháp hay không là câu hỏi khác. Một lô hàng hoàn toàn thật vẫn có thể bị tịch thu vì không qua thủ tục.
Nếu muốn làm lâu dài với hàng ngoại, hướng an toàn là lấy hàng qua đơn vị nhập khẩu chính ngạch có xuất hoá đơn, hoặc tự đứng ra nhập khẩu bài bản qua hải quan. Phần thủ tục hải quan và nhãn phụ có tài liệu riêng, bạn nên tìm đọc trước khi mở rộng quy mô.
Bốn hiểu lầm hay gặp về hoá đơn, chứng từ
"Hàng ai cũng bán thì không sao." Việc nhiều cửa hàng cùng bán một loại hàng không chứng minh được nguồn gốc của lô hàng trên kệ nhà bạn. Mỗi người bán chịu trách nhiệm với hàng mình đang giữ. Khi đợt kiểm tra diễn ra theo chuyên đề, nhiều cửa hàng trong cùng khu vực có thể bị xử lý cùng lúc vì cùng lấy từ một nguồn.
"Có hoá đơn là an toàn tuyệt đối." Hoá đơn chứng minh bạn đã mua hàng từ ai, nhưng nếu hoá đơn không khớp với hàng thực tế, về chủng loại, số lượng hay thời điểm, hoặc hoá đơn được mua bán khống, thì nó không bảo vệ được bạn, thậm chí còn mở ra rắc rối khác. Chứng từ có giá trị khi nó phản ánh đúng giao dịch thật.
"Bán online thì không ai kiểm tra." Cơ quan quản lý thị trường kiểm tra cả hoạt động bán hàng qua mạng, kho hàng gắn với tài khoản bán hàng, và có thể phối hợp với sàn thương mại điện tử, đơn vị vận chuyển. Không có cửa hàng mặt tiền không có nghĩa là không có nơi để kiểm tra.
"Bị tịch thu là xong, không liên quan gì nữa." Tịch thu và phạt tiền là kết thúc của vụ việc hành chính, nhưng hồ sơ đó vẫn còn. Nếu sau này bạn tái phạm, hoặc cơ quan chức năng điều tra đường dây cung cấp hàng mà bạn từng là khách quen, lần xử lý trước có thể được xem xét lại trong bối cảnh mới.
Giữ chứng từ thế nào cho đủ, áp dụng được cho cửa hàng nhỏ
Không cần phần mềm đắt tiền. Điều cần là kỷ luật ghi chép từ lúc nhập hàng, vì đến lúc bị kiểm tra mới đi xin lại hoá đơn thường đã muộn:
- Chỉ nhập hàng từ bên bán xác định được: có tên, địa chỉ kinh doanh, mã số thuế hoặc giấy đăng ký. Ghi lại thông tin này ngay lần mua đầu tiên.
- Yêu cầu hoá đơn cho mọi lần nhập, kể cả lô nhỏ. Nếu bên bán từ chối xuất hoá đơn với lý do "giá đó là giá không hoá đơn", hãy coi đó là dấu hiệu cần cân nhắc lại nguồn hàng.
- Với nông sản, hàng thủ công mua trực tiếp của người sản xuất không có hoá đơn, lập bảng kê thu mua theo mẫu và cách thức mà quy định hiện hành cho phép, ghi rõ người bán, số lượng, ngày mua.
- Với hàng nhập khẩu, xin bản sao chứng từ cho thấy lô hàng đã làm thủ tục nhập khẩu, hoặc hoá đơn của đơn vị nhập khẩu; kiểm tra hàng có nhãn phụ tiếng Việt theo quy định.
- Lưu chứng từ theo tháng, để ở nơi lấy ra được ngay, tốt nhất có thêm bản chụp. Hàng bày bán ở đâu thì chứng từ tương ứng cũng nên ở gần đó.
- Định kỳ đối chiếu hàng trên kệ với chứng từ đang có. Mặt hàng nào không khớp được thì tách riêng, tìm lại chứng từ hoặc ngừng bán.
Đang bị kiểm tra và tạm giữ hàng: làm gì cho đúng
Khi đoàn kiểm tra đến, việc đầu tiên là hỏi rõ thành phần, căn cứ kiểm tra và xem giấy tờ của người kiểm tra. Bạn có quyền được biết mình đang bị kiểm tra về nội dung gì. Hợp tác, không cản trở, không tẩu tán hàng; những hành vi này làm vụ việc nặng thêm và có thể bị xử lý riêng.
Nếu chưa xuất trình được chứng từ ngay, hãy đề nghị ghi vào biên bản thời hạn bạn được bổ sung, rồi tập trung liên hệ nhà cung cấp lấy hoá đơn. Đọc kỹ biên bản trước khi ký, đặc biệt danh mục và số lượng hàng bị tạm giữ; chỗ nào không đúng thì ghi ý kiến của mình ngay trong biên bản. Giữ bản sao.
Nếu nhận quyết định xử phạt mà bạn thấy không đúng, bạn có quyền khiếu nại hoặc khởi kiện theo thủ tục; nội dung này có hướng dẫn riêng. Nên tìm luật sư ngay khi: lô hàng giá trị lớn bị tạm giữ, cơ quan kiểm tra chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra, hoặc bạn nhận giấy triệu tập liên quan nguồn hàng. Lúc đó, cách bạn giải trình về việc biết hay không biết nguồn hàng có ý nghĩa quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Mua hàng ở chợ đầu mối không có hoá đơn thì có bị phạt không?
Có thể. Khi bị kiểm tra, người bán phải chứng minh nguồn gốc hàng đang kinh doanh. Không có hoá đơn, chứng từ thì hàng có thể bị coi là không rõ nguồn gốc, bị phạt và tịch thu. Vì vậy nên yêu cầu bên bán ở chợ đầu mối xuất hoá đơn hoặc ít nhất cung cấp thông tin đăng ký kinh doanh để bạn lập chứng từ hợp lệ.
Hàng không rõ nguồn gốc có phải là hàng giả không?
Không hẳn. Hàng không rõ nguồn gốc có thể là hàng thật nhưng không chứng minh được đường đi hợp pháp. Hàng giả là hàng giả mạo nhãn hiệu, giả về giá trị sử dụng, chất lượng hoặc công dụng. Hai loại có hậu quả khác nhau, dù trên thực tế thiếu chứng từ thường khiến cơ quan kiểm tra xem xét thêm khả năng hàng giả.
Bán hàng xách tay số lượng ít cho người quen có vi phạm không?
Nếu thỉnh thoảng nhờ mua hộ cho nhu cầu cá nhân của người quen thì khác với nhận đặt hàng thường xuyên để kiếm lời. Khi đã thành hoạt động buôn bán đều đặn, hàng đó cần nguồn gốc nhập khẩu hợp pháp như mọi hàng hoá kinh doanh khác, và một số nhóm hàng còn phải công bố hoặc kiểm tra chuyên ngành.
Bị tịch thu hàng không rõ nguồn gốc thì có đòi lại được không?
Nếu sau đó bạn chứng minh được nguồn gốc hợp pháp trong thời hạn và theo thủ tục cho phép, hàng có thể được trả lại. Khi quyết định tịch thu đã có hiệu lực mà bạn không khiếu nại hoặc khởi kiện, việc đòi lại rất khó. Còn với nhà cung cấp đã bán hàng không chứng từ cho bạn, đó là quan hệ dân sự giữa hai bên.
Mua phải hàng nhập lậu mà không biết thì có bị xử lý hình sự không?
Thông thường, người thật sự không biết và không buộc phải biết nguồn hàng là phạm pháp thì không bị coi là có lỗi về mặt hình sự. Tuy vậy, hàng vẫn có thể bị tịch thu và bạn vẫn có thể bị phạt hành chính vì không có chứng từ. Giá nhập thấp bất thường và cách giao nhận khuất tất là những dấu hiệu khiến lời trình bày không biết khó được chấp nhận.
Hàng nông sản mua của nông dân không có hoá đơn thì chứng minh thế nào?
Pháp luật có cơ chế cho người mua trực tiếp từ người sản xuất không kinh doanh lập bảng kê thu mua. Bảng kê cần ghi rõ người bán, địa chỉ, mặt hàng, số lượng, ngày mua. Hình thức và điều kiện cụ thể nên đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan thuế nơi bạn đăng ký kinh doanh.