Nói quá về sản phẩm khi bán hàng có thể bị xử phạt hành chính về quảng cáo; nếu đã bị phạt mà vẫn tiếp tục cố ý quảng cáo gian dối, người bán có thể bị truy cứu tội quảng cáo gian dối. Còn khi lời quảng cáo gian dối được dùng để lấy tiền của người mua cho một thứ không tồn tại hoặc khác hẳn bản chất, vụ việc có thể bị xét theo hướng lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Với người bán online, quảng cáo không chỉ là băng rôn hay video trả tiền. Một bài đăng, một buổi livestream, một đoạn video ngắn, một ảnh "trước và sau" đều là quảng cáo. Bài viết giúp bạn nhận ra câu chữ nào rủi ro và lập một thói quen duyệt nội dung đơn giản. Quyền của người mua bị quảng cáo sai là chủ đề khác, không nhắc lại ở đây.
Mọi lời giới thiệu sản phẩm nhằm bán hàng đều có thể bị coi là quảng cáo
Nhiều người bán nghĩ "quảng cáo" là thứ phải trả tiền cho đài, cho báo, cho nền tảng. Thực tế, pháp luật về quảng cáo nhìn vào mục đích: dùng phương tiện để giới thiệu sản phẩm, hàng hoá, dịch vụ nhằm mục đích sinh lời. Bài đăng trên trang cá nhân để bán hàng, video ngắn khoe công dụng, livestream chốt đơn, tin nhắn gửi hàng loạt, hình ảnh khách "trước khi dùng và sau khi dùng" đều nằm trong phạm vi đó.
Điều này có hai hệ quả. Thứ nhất, những quy định về nội dung quảng cáo như phải trung thực, chính xác, rõ ràng, không gây nhầm lẫn áp dụng cho cả người bán nhỏ. Thứ hai, với một số nhóm hàng, nội dung quảng cáo còn bị ràng buộc chặt hơn. Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, chẳng hạn, phải được cơ quan quản lý xác nhận nội dung trước khi quảng cáo và phải có câu khuyến cáo rằng sản phẩm không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Mỹ phẩm không được quảng cáo như có công dụng điều trị bệnh.
Các quy định về quảng cáo được sửa đổi trong thời gian gần đây, đặc biệt là phần nói về trách nhiệm của người trực tiếp giới thiệu sản phẩm trên mạng. Khi bạn bắt đầu chạy quảng cáo có quy mô, nên đọc bản luật hiện hành chứ không dựa vào bài hướng dẫn cũ.
Những kiểu câu quảng cáo hay đẩy người bán vào vùng vi phạm
Phần lớn người bán không cố ý nói dối; họ chép câu của người khác, hoặc nói theo cảm xúc lúc livestream. Dưới đây là các dạng hay gặp:
- Gán công dụng chữa bệnh cho thực phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, mỹ phẩm, thiết bị gia dụng: "hết tiểu đường", "trị dứt điểm nám", "đẩy lùi ung thư".
- So sánh tuyệt đối không có căn cứ: "số 1 Việt Nam", "tốt nhất thị trường", "duy nhất" khi không có tài liệu chứng minh hợp pháp.
- Phản hồi, đánh giá tự dựng: ảnh chụp màn hình tin nhắn khách do người bán tự tạo, đánh giá ảo, người "dùng thử" thực ra được thuê đóng vai.
- Gắn chứng nhận không có thật: "đạt chuẩn quốc tế", "được bộ cấp phép", "bác sĩ khuyên dùng" khi không có căn cứ; dùng hình ảnh người mặc áo nhân viên y tế để tăng độ tin.
- Khuyến mại ảo: nâng giá gốc lên rồi gạch đi để giảm giá; "chỉ còn năm suất" trong khi kho còn nhiều.
- Nói sai xuất xứ, thành phần: "hàng nhập khẩu" với hàng sản xuất trong nước, "thành phần tự nhiên một trăm phần trăm" khi có hoá chất tổng hợp.
- Hạ thấp sản phẩm của người khác để nâng sản phẩm của mình.
Ba tầng trách nhiệm khi quảng cáo sai
Hành chính. Đây là tầng phổ biến nhất. Cơ quan có thẩm quyền có thể phạt tiền, buộc gỡ nội dung, buộc cải chính thông tin. Với một số nhóm hàng đặc thù, có thể bị đình chỉ quảng cáo hoặc đình chỉ lưu hành sản phẩm. Mức phạt cụ thể nằm trong nghị định xử phạt hiện hành.
Dân sự. Người mua dựa vào thông tin quảng cáo sai để mua hàng có quyền yêu cầu đổi, trả, bồi thường thiệt hại nếu có. Đối thủ bị nói xấu có thể yêu cầu chấm dứt và bồi thường theo pháp luật về cạnh tranh, dân sự.
Hình sự với tội quảng cáo gian dối. Bộ luật Hình sự có tội danh riêng cho hành vi quảng cáo gian dối về hàng hoá, dịch vụ. Theo nguyên lý của điều luật, tội này đặt ra khi người vi phạm đã bị xử phạt hành chính về hành vi đó, hoặc đã bị kết án về tội này mà chưa được xoá án tích, nay còn tiếp tục vi phạm. Nói cách khác, lần bị phạt đầu tiên là lời cảnh báo cuối cùng.
Khi quảng cáo chỉ là công cụ của tội khác. Nếu lời quảng cáo gian dối là thủ đoạn để chiếm đoạt tiền, ví dụ bán một sản phẩm không có thật hoặc khác hẳn bản chất với giá rất cao, vụ việc có thể bị xét theo tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Nếu sản phẩm là hàng giả, sẽ bị xét theo các tội về hàng giả.
Người livestream thuê, người có ảnh hưởng có chịu trách nhiệm không
Ngày càng nhiều cửa hàng thuê người nổi tiếng, người có lượng theo dõi lớn, hoặc người bán chuyên nghiệp lên sóng giới thiệu hàng. Câu hỏi đặt ra là khi họ nói sai, ai chịu trách nhiệm. Câu trả lời ngắn gọn: cả người bán lẫn người trực tiếp nói đều có thể phải chịu, tuỳ vai trò.
Người kinh doanh, tức người đặt quảng cáo, chịu trách nhiệm về nội dung thông tin sản phẩm mình cung cấp. Người trực tiếp giới thiệu sản phẩm cũng không thể chỉ đọc kịch bản rồi đứng ngoài: các quy định mới đặt ra nghĩa vụ cho người chuyển tải quảng cáo, trong đó có người có ảnh hưởng, phải tìm hiểu, kiểm tra tài liệu về sản phẩm trước khi giới thiệu và phải nói rõ đây là nội dung quảng cáo. Mức độ trách nhiệm cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
Ví dụ giả định: một người bán thuê một người nổi tiếng livestream giới thiệu thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, kịch bản ghi "giúp hạ đường huyết, bỏ được thuốc". Cả hai bên đều đối mặt rủi ro: người bán vì đưa ra nội dung sai, người nổi tiếng vì nói mà không kiểm chứng. Nếu người nổi tiếng đã từng bị phạt vì việc tương tự, rủi ro hình sự với chính họ là có thật.
Nếu bạn là người được thuê, hãy yêu cầu chủ hàng cung cấp giấy tờ công bố sản phẩm, tài liệu chứng minh công dụng, và từ chối những câu vượt ra ngoài tài liệu đó.
Hồ sơ nên có trong tay trước khi giới thiệu từng nhóm hàng
Phần lớn rủi ro quảng cáo đến từ việc nói những điều không có giấy tờ nào chống lưng. Bảng dưới giúp bạn biết cần xin gì từ nhà sản xuất hoặc nhà phân phối trước khi lên bài. Đây là định hướng ở mức nguyên lý; tên gọi và yêu cầu cụ thể của từng loại hồ sơ cần đối chiếu văn bản hiện hành của ngành tương ứng:
| Nhóm hàng | Giấy tờ nên có | Điều không được nói |
|---|---|---|
| Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ | Bản công bố sản phẩm, giấy xác nhận nội dung quảng cáo nếu chạy quảng cáo | Chữa bệnh, thay thuốc, bỏ được thuốc |
| Mỹ phẩm | Phiếu công bố mỹ phẩm, nhãn đúng với hồ sơ | Điều trị bệnh da, tác dụng như thuốc, công dụng ngoài hồ sơ công bố |
| Thực phẩm thông thường | Bản tự công bố hoặc giấy tờ tương ứng, thông tin thành phần | Công dụng phòng bệnh, chữa bệnh |
| Thiết bị gia dụng, điện tử | Thông số kỹ thuật của nhà sản xuất, giấy tờ chứng nhận hợp quy với hàng thuộc diện phải có | Công dụng sức khoẻ không được chứng minh, thông số tự nâng lên |
| Hàng nhập khẩu | Chứng từ nhập khẩu, nhãn phụ tiếng Việt | Xuất xứ khác với giấy tờ, "chính hãng" khi không chứng minh được |
Nếu nhà cung cấp không đưa được giấy tờ ở cột giữa, câu hỏi đầu tiên không còn là nói gì cho hay, mà là có nên bán món hàng đó hay không.
Đã bị nhắc nhở hoặc xử phạt về quảng cáo: làm gì để không thành lần thứ hai
Vì tội quảng cáo gian dối gắn với việc đã bị xử phạt mà còn vi phạm, thời điểm ngay sau lần bị phạt đầu tiên là lúc cần thay đổi cách làm thật sự, không chỉ gỡ bài cũ. Hãy đọc kỹ quyết định xử phạt để biết chính xác nội dung nào bị coi là sai, rồi rà lại toàn bộ bài đăng, video, mô tả sản phẩm đang còn trên các kênh, kể cả kênh của cộng tác viên đang dùng lại nội dung đó.
Thông báo cho người bán hộ, người livestream thuê về những câu không được dùng nữa và giữ lại tin nhắn thông báo này. Lập danh sách câu chữ bị cấm riêng cho sản phẩm của bạn và dán nó ngay cạnh chỗ soạn kịch bản. Nếu sản phẩm buộc phải xác nhận nội dung quảng cáo, làm thủ tục đó trước khi chạy lại chiến dịch.
Nên tìm luật sư khi bạn nhận văn bản yêu cầu giải trình lần thứ hai về cùng một kiểu nội dung, khi có khách phản ánh bị thiệt hại sức khoẻ sau khi dùng sản phẩm theo lời quảng cáo, hoặc khi cơ quan công an mời làm việc. Ở những thời điểm này, việc bạn đã khắc phục ra sao sau lần trước sẽ được xem xét rất kỹ.
Thói quen duyệt nội dung trước khi đăng, áp dụng được cho cửa hàng nhỏ
Không cần phòng pháp chế. Chỉ cần một danh sách kiểm tra ngắn và kỷ luật làm theo:
- Với mỗi sản phẩm, lưu sẵn một tệp gồm hồ sơ công bố hoặc đăng ký, nhãn sản phẩm, tài liệu về thành phần và công dụng do nhà sản xuất cung cấp.
- Mọi câu nói về công dụng phải tìm được chỗ dựa trong tệp đó. Không tìm được thì bỏ câu.
- Gạch bỏ các chữ tuyệt đối như "nhất", "duy nhất", "số 1", "trị dứt điểm", trừ khi có tài liệu chứng minh hợp pháp.
- Với thực phẩm bảo vệ sức khoẻ và các nhóm hàng phải xác nhận nội dung, chỉ dùng nội dung đã được xác nhận và giữ đủ câu khuyến cáo.
- Chỉ đăng phản hồi thật của khách, có sự đồng ý của họ; che thông tin cá nhân.
- Khi livestream, chuẩn bị trước các câu trả lời cho câu hỏi hay gặp để tránh nói theo cảm xúc. Lỡ nói sai thì đính chính ngay trên sóng và trong phần mô tả.
- Giữ lại bản lưu bài đăng, video đã phát để có cơ sở giải trình khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Nói "sản phẩm tốt nhất" có bị phạt không?
Có thể bị coi là vi phạm nếu không có tài liệu hợp pháp chứng minh. Pháp luật quảng cáo yêu cầu những so sánh kiểu "nhất", "duy nhất", "số 1" phải có căn cứ. Cách an toàn là mô tả đặc điểm cụ thể của sản phẩm thay vì xếp hạng nó với thị trường.
Quảng cáo sai lần đầu có bị đi tù không?
Lần đầu thường bị xử phạt hành chính, buộc gỡ hoặc cải chính. Tội quảng cáo gian dối đặt ra khi đã bị xử phạt hoặc đã bị kết án về hành vi này mà còn tiếp tục. Tuy vậy, nếu quảng cáo gian dối là thủ đoạn để chiếm đoạt tiền hoặc sản phẩm là hàng giả, có thể bị xét theo tội danh khác ngay từ lần đầu.
Đăng lại bài quảng cáo của hãng thì có chịu trách nhiệm không?
Có thể. Khi bạn dùng nội dung đó để bán hàng của mình, bạn là người đưa thông tin tới người mua. Nếu nội dung sai, bạn khó nói rằng mình chỉ đăng lại. Nên kiểm tra nội dung của hãng có phù hợp hồ sơ công bố sản phẩm không trước khi dùng.
Dùng ảnh khách hàng "trước và sau" có vi phạm không?
Tuỳ sản phẩm và cách dùng. Ảnh phải là thật, có sự đồng ý của khách, không gây hiểu lầm về công dụng. Với mỹ phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, ảnh "trước và sau" dễ ngầm khẳng định công dụng điều trị, nên rủi ro cao hơn và cần cân nhắc kỹ.
Thuê người nổi tiếng quảng cáo thì trách nhiệm thuộc về ai?
Cả người bán lẫn người trực tiếp giới thiệu đều có thể chịu trách nhiệm, tuỳ vai trò. Người bán chịu trách nhiệm về thông tin sản phẩm; người có ảnh hưởng có nghĩa vụ kiểm tra tài liệu trước khi giới thiệu. Hợp đồng giữa hai bên nên ghi rõ ai cung cấp tài liệu và ai duyệt kịch bản.
Bị khách tố quảng cáo sai trên mạng thì nên làm gì?
Bình tĩnh xem lại nội dung đã đăng có đúng như hồ sơ sản phẩm không. Nếu sai, gỡ hoặc đính chính công khai và giải quyết quyền lợi cho khách. Nếu bạn cho rằng mình đúng, giữ tài liệu chứng minh và trả lời bằng thông tin, tránh cãi vã làm vụ việc lan rộng.