Không cầm hàng trong tay không có nghĩa là không chịu trách nhiệm về món hàng. Khi bạn đăng bài, báo giá, nhận tiền và cam kết với khách bằng tên của mình, trong mắt người mua và trong nhiều trường hợp trước pháp luật, bạn là người bán. Hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc, quảng cáo sai công dụng đều có thể kéo bạn vào cuộc, dù kho hàng nằm ở một tỉnh khác và bạn chưa từng mở hộp.
Mức độ trách nhiệm phụ thuộc vào vai bạn thật sự đóng: người bán lại nhân danh mình, người bán hộ nhân danh chủ hàng, hay người giới thiệu nhận hoa hồng theo đường dẫn. Bài viết giúp bạn tự xác định vai đó và tránh những tình huống phổ biến khiến người làm "kinh doanh không cần vốn" phải gánh hậu quả thay chủ hàng. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Ba vai thường bị gọi chung là "cộng tác viên"
Tên gọi trên mạng rất lộn xộn. Điều quyết định trách nhiệm không phải tên gọi mà là ai nhận tiền, ai cam kết với khách, khách nghĩ mình đang mua của ai:
| Vai | Cách làm điển hình | Khách mua của ai |
|---|---|---|
| Người bán lại (dropship đúng nghĩa) | Tự đặt giá, nhận tiền khách, đặt hàng với nguồn rồi để nguồn giao thẳng | Của bạn, vì bạn là bên nhận tiền và hứa hẹn |
| Người bán hộ, đại lý theo hoa hồng | Đăng bài theo giá chủ hàng, chốt đơn, chủ hàng thu tiền hoặc bạn thu hộ rồi chuyển | Thường là của chủ hàng, nhưng bạn vẫn là người trực tiếp giới thiệu |
| Người tiếp thị liên kết | Chia sẻ đường dẫn đến gian hàng trên sàn, khách tự đặt và thanh toán trên sàn | Của gian hàng trên sàn; bạn là người quảng bá |
Một người có thể đóng nhiều vai với nhiều nguồn hàng khác nhau. Hãy xét riêng từng nguồn: với nguồn này bạn là ai, khách đang tin vào lời cam kết của ai.
Người bán lại: bạn đứng ở vị trí của chủ cửa hàng
Khi bạn tự định giá, nhận tiền và giao dịch với khách bằng tên mình, bạn là bên bán trong hợp đồng mua bán. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hiện hành đặt trách nhiệm lên tổ chức, cá nhân kinh doanh đối với hàng hoá họ cung cấp: thông tin trung thực, bảo hành theo cam kết, đổi trả, bồi thường khi hàng có khuyết tật gây thiệt hại. Việc nguồn hàng giao hộ không chuyển những nghĩa vụ đó sang nguồn hàng đối với khách của bạn.
Nói cách khác, khi khách khiếu nại, bạn không thể trả lời "em chỉ bán lại, khách tự liên hệ xưởng". Bạn giải quyết với khách trước, rồi đòi lại nguồn hàng theo thoả thuận giữa hai bên. Nếu giữa bạn và nguồn hàng không có thoả thuận nào bằng văn bản hay tin nhắn rõ ràng, phần đòi lại này rất khó.
Về hành chính, người bán lại hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc, hàng thiếu nhãn có thể bị xử phạt như mọi người bán khác, dù hàng nằm ở kho người khác. Việc cơ quan quản lý thị trường kiểm tra cả các tài khoản bán hàng trên mạng không còn là chuyện hiếm.
Khi nào người không giữ hàng bị kéo vào chuyện hình sự
Biết hàng là giả mà vẫn bán. Yếu tố lỗi quyết định rất nhiều. Người bán thật sự không biết hàng là giả thường dừng ở trách nhiệm hành chính và dân sự. Nhưng nếu tin nhắn với nguồn hàng cho thấy bạn được báo là "hàng loại một", "hàng y hệt chính hãng", với giá chỉ bằng một phần nhỏ hàng thật, thì việc nói "không biết" khó được chấp nhận. Khi giá trị hoặc hậu quả đạt ngưỡng, người bán lại có thể bị xem xét về tội buôn bán hàng giả.
Hàng thuộc nhóm nguy hiểm. Thực phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, thuốc, mỹ phẩm, thiết bị y tế là nhóm có tội danh riêng khi là hàng giả, và ngưỡng xử lý thường thấp hơn hàng thông thường vì ảnh hưởng tới sức khoẻ người dùng. Người bán lại nhóm hàng này cần thận trọng gấp nhiều lần.
Nói sai công dụng để bán. Chép nguyên lời quảng cáo của nguồn hàng như "chữa dứt điểm", "thay thuốc" mà không kiểm chứng có thể khiến bạn vi phạm quy định quảng cáo; nặng hơn, khi đạt dấu hiệu theo luật có thể thành tội quảng cáo gian dối.
Nhận tiền rồi không có hàng giao. Nếu nguồn hàng biến mất và bạn không giao được, đó thường là tranh chấp dân sự, bạn phải hoàn tiền cho khách. Nhưng nếu bạn biết trước nguồn không có hàng mà vẫn nhận tiền, hoặc nhận rồi tìm cách cắt liên lạc, câu chuyện có thể chuyển sang hướng khác hẳn.
Người bán hộ và người tiếp thị liên kết có nhẹ hơn không
Người bán hộ theo hoa hồng thường không phải bên bán trong hợp đồng mua bán, nên nghĩa vụ bảo hành, đổi trả chủ yếu thuộc về chủ hàng. Tuy vậy, bạn vẫn là người trực tiếp nói với khách về sản phẩm. Nếu bạn đưa ra thông tin sai, bạn có thể phải chịu trách nhiệm về lời mình nói, và khi chủ hàng không giải quyết, khách sẽ tìm đến bạn trước. Nếu bạn thu tiền hộ, hãy minh bạch việc chuyển tiền và giữ chứng từ.
Người tiếp thị liên kết chỉ chia sẻ đường dẫn tới gian hàng trên sàn thì ở xa giao dịch hơn: khách mua của gian hàng, sàn có cơ chế xử lý khiếu nại riêng. Nhưng nội dung bạn đăng để giới thiệu vẫn là nội dung quảng cáo. Khen quá công dụng, dựng phản hồi giả, quay cảnh "trước và sau" không thật đều có thể bị xử lý, dù bạn không nhận một đồng tiền hàng nào.
Điểm chung của cả ba vai: lời nói và bài đăng là của bạn, nên trách nhiệm về lời nói và bài đăng cũng là của bạn. Đây là phần nhiều người làm cộng tác viên bỏ qua.
Dấu hiệu nguồn hàng có thể kéo bạn vào rắc rối
Những dấu hiệu sau không chứng minh nguồn hàng phạm pháp, nhưng là lý do chính đáng để dừng lại hỏi thêm hoặc từ chối hợp tác:
- Nguồn hàng không cho biết tên cơ sở, địa chỉ, không có đăng ký kinh doanh, chỉ liên lạc qua một tài khoản mạng xã hội.
- Giá sỉ của hàng mang thương hiệu nổi tiếng thấp bất thường so với giá hãng, kèm lời giải thích như "hàng thanh lý", "hàng dư xuất khẩu", "hàng công ty".
- Không có hoá đơn, không có phiếu công bố hay hồ sơ sản phẩm với các nhóm hàng bắt buộc phải có, như mỹ phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ.
- Được cung cấp sẵn kịch bản quảng cáo với lời hứa công dụng tuyệt đối và dặn không được nói rõ nguồn.
- Yêu cầu bạn nộp một khoản "phí cộng tác viên", "phí kích hoạt" trước mới được bán; trường hợp này còn cần xem xét dấu hiệu đa cấp trái phép hoặc lừa đảo.
- Đề nghị bạn dùng tài khoản ngân hàng của mình để nhận tiền của khách thay cho họ, số tiền lớn hơn nhiều so với đơn bạn bán.
Gặp từ hai dấu hiệu trở lên, nên dừng hợp tác. Mất một nguồn hàng rẻ vẫn đỡ hơn nhiều so với việc phải giải trình trước cơ quan chức năng về một lô hàng bạn chưa từng thấy tận mắt.
Ví dụ giả định: một lô kem dưỡng da và ba người trong chuỗi bán
Một xưởng không rõ địa chỉ đóng gói kem dưỡng da dưới nhãn của một hãng nước ngoài. Người thứ nhất lấy sỉ từ xưởng rồi đăng bán trên trang của mình với giá tự đặt, để xưởng giao thẳng cho khách. Người thứ hai làm cộng tác viên cho người thứ nhất, đăng bài theo giá được giao và nhận hoa hồng mỗi đơn. Người thứ ba chỉ chia sẻ đường dẫn đến một gian hàng trên sàn có bán sản phẩm tương tự, kèm video tự quay khen sản phẩm làm trắng da sau ba ngày.
Một khách bị kích ứng da và phản ánh, cơ quan chức năng vào cuộc và xác định đây là hàng giả. Người thứ nhất là bên bán với khách: phải hoàn tiền, bồi thường, có thể bị xử phạt; nếu tin nhắn cho thấy người này biết hàng là giả, rủi ro hình sự là có thật. Người thứ hai không phải bên bán, nhưng là người trực tiếp giới thiệu; nếu chỉ đăng theo thông tin được cung cấp và thật sự không biết, trách nhiệm chủ yếu là về nội dung đã đăng. Người thứ ba không bán sản phẩm này, nhưng video hứa công dụng làm trắng da cấp tốc có thể bị xem xét về quảng cáo.
Ví dụ cho thấy cùng một sản phẩm, mỗi người trong chuỗi chịu một kiểu rủi ro khác nhau, và không ai được miễn chỉ vì mình "không giữ hàng".
Làm cộng tác viên, dropship mà vẫn an toàn
Bán hàng không cần vốn vẫn là cách làm hợp pháp nếu bạn chọn nguồn và làm việc có kỷ luật. Các bước dưới đây giúp bạn giảm phần lớn rủi ro:
- Xác định rõ vai của mình với từng nguồn: bán lại, bán hộ hay giới thiệu. Ghi lại thoả thuận bằng hợp đồng, hoặc ít nhất bằng tin nhắn nêu rõ giá, hoa hồng, ai bảo hành, ai đổi trả.
- Xin thông tin pháp lý của nguồn hàng: đăng ký kinh doanh, hoá đơn, giấy tờ công bố sản phẩm với nhóm hàng cần có. Lưu lại cùng thời điểm bắt đầu hợp tác.
- Mua thử và tự dùng, tự kiểm tra trước khi nhận bán. Đối chiếu nhãn, tem, thông tin trên bao bì với thông tin công bố.
- Tự viết nội dung giới thiệu dựa trên thông tin có căn cứ; bỏ những câu tuyệt đối, những lời hứa chữa bệnh, những phản hồi bạn không kiểm chứng được.
- Công khai với khách vai của bạn và cách xử lý khi hàng lỗi. Khách biết bạn bán hộ cho ai thì tranh chấp, nếu có, cũng dễ giải quyết hơn.
- Khi nhận phản ánh hàng nghi là giả hoặc gây hại, tạm dừng bán ngay, báo nguồn hàng, giữ lại tin nhắn và chứng từ. Nếu có dấu hiệu hàng giả, đừng tiếp tục bán chỉ để xả tồn.
Câu hỏi thường gặp
Dropship có phải đăng ký kinh doanh không?
Nếu bạn bán thường xuyên và có thu nhập đều đặn thì việc đăng ký kinh doanh và nghĩa vụ thuế được xét như mọi hoạt động bán hàng khác; không giữ hàng không phải lý do để miễn. Một số hoạt động nhỏ lẻ được miễn đăng ký theo quy định, nên đối chiếu với quy mô thực tế của bạn. Phần thuế nên tham khảo tài liệu chuyên về thuế.
Bán hàng giả mà không biết thì có phải bồi thường cho khách không?
Có thể có. Không biết thường giúp bạn tránh trách nhiệm hình sự, nhưng nghĩa vụ với khách vẫn còn: nhận lại hàng, hoàn tiền, bồi thường nếu gây thiệt hại. Sau đó bạn có quyền yêu cầu nguồn hàng hoàn trả theo thoả thuận giữa hai bên, nên chứng từ và tin nhắn với nguồn hàng rất quan trọng.
Chỉ chia sẻ đường dẫn tiếp thị liên kết thì có bị xử lý không?
Việc chia sẻ đường dẫn tự nó là hoạt động hợp pháp. Rủi ro nằm ở nội dung bạn viết hoặc quay để giới thiệu. Nếu nội dung đó nói sai công dụng, dùng phản hồi giả hoặc gây hiểu lầm cho người xem, bạn có thể bị xử lý về quảng cáo, dù không trực tiếp bán hàng.
Chủ hàng bắt nộp tiền cọc mới cho làm cộng tác viên có sao không?
Cần cẩn trọng. Đặt cọc để lấy hàng mẫu là chuyện bình thường nếu rõ ràng và có hàng thật. Nhưng phải nộp phí mới được tham gia, thu nhập chủ yếu đến từ việc kéo thêm người khác nộp phí, là dấu hiệu của mô hình đa cấp trái phép hoặc lừa đảo, và người tham gia có thể mất tiền.
Bị khách tố bán hàng giả trên mạng thì nên làm gì?
Giữ bình tĩnh, nhận lại thông tin và hình ảnh từ khách, tạm ngừng bán mặt hàng đó, liên hệ nguồn hàng để xác minh. Nếu hàng đúng là có vấn đề, hoàn tiền hoặc đổi trả cho khách. Không xoá vội bài đăng và tin nhắn, vì đó cũng là chứng cứ cho thấy bạn đã ứng xử thiện chí.
Thu tiền hộ chủ hàng qua tài khoản của mình có rủi ro gì?
Nếu chỉ là tiền của các đơn bạn bán và có ghi chép rõ ràng thì ít rủi ro. Rủi ro lớn khi tài khoản của bạn nhận những khoản không tương ứng với đơn nào, hoặc chủ hàng nhờ chuyển tiếp cho người lạ. Trường hợp đó, tài khoản của bạn có thể bị dùng cho dòng tiền bất hợp pháp và bạn phải giải trình.