Bán hàng nhái thương hiệu là vi phạm quyền sở hữu công nghiệp của chủ nhãn hiệu, kể cả khi người bán nói thẳng với khách đó là hàng "rep", hàng "like auth". Việc khách biết và chấp nhận mua không làm hành vi trở nên hợp pháp, vì người bị xâm phạm ở đây là chủ nhãn hiệu chứ không chỉ là khách. Phần lớn trường hợp bị xử phạt hành chính và buộc loại bỏ yếu tố vi phạm; một số trường hợp đủ yếu tố thì thành tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp.
Bài này dành cho người bán quần áo, giày dép, túi xách, phụ kiện, những mặt hàng mà "hàng nhái" gần như là một phân khúc công khai trên mạng. Mục đích là giúp bạn thấy rõ ranh giới để không đặt cả cửa hàng vào rủi ro. Nhận biết hàng thật, hàng giả từ phía người mua là chủ đề khác. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
"Nhái", "rep", "fake", "lấy cảm hứng": pháp luật nhìn khác dân bán hàng
Trong giới bán hàng, mỗi chữ mang một nghĩa ngầm. "Rep 1:1" là bản sao gần như y hệt, kể cả logo. "Fake" thường là hàng in logo hãng nhưng làm sơ sài. "Lấy cảm hứng", "dáng giống" là kiểu dáng tương tự nhưng không có logo. Pháp luật sở hữu trí tuệ không dùng những chữ này, mà hỏi mấy câu cụ thể: dấu hiệu trên sản phẩm có trùng hoặc khó phân biệt với một nhãn hiệu đang được bảo hộ tại Việt Nam không; dùng cho hàng hoá cùng loại hay khác loại; có gây nhầm lẫn về nguồn gốc không.
Từ đó có hai nhóm chính. Nhóm thứ nhất là hàng hoá giả mạo nhãn hiệu: mang dấu hiệu trùng hoặc gần như không phân biệt được với nhãn hiệu được bảo hộ, dùng cho chính loại hàng mà nhãn hiệu đó đăng ký. Hầu hết hàng "rep" có logo rơi vào nhóm này. Nhóm thứ hai là hàng hoá xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu theo nghĩa rộng hơn: dấu hiệu tương tự, đủ gây nhầm lẫn, nhưng không trùng hẳn.
Còn kiểu dáng "lấy cảm hứng" mà không có nhãn hiệu thì sao? Nếu kiểu dáng đó đã được đăng ký bảo hộ kiểu dáng công nghiệp, việc sao chép vẫn có thể là xâm phạm. Nếu chưa đăng ký, chuyện phức tạp hơn và phụ thuộc vào từng trường hợp. Phạm vi bài này tập trung vào nhãn hiệu, vì đó là chỗ người bán nhỏ vướng nhiều nhất.
Vì sao "đã nói rõ với khách là hàng nhái" không cứu được người bán
Quyền bị xâm phạm là quyền của chủ nhãn hiệu. Nhãn hiệu được bảo hộ cho phép chủ sở hữu độc quyền dùng dấu hiệu đó cho hàng hoá đã đăng ký và ngăn người khác dùng. Bán hàng mang logo của họ mà không được phép là xâm phạm độc quyền ấy, dù người mua có bị lừa hay không.
Thiệt hại không chỉ là một khách hàng. Hàng nhái tràn lan làm giảm giá trị nhãn hiệu, làm người tiêu dùng khác nhầm lẫn khi thấy người ta đeo, dùng hàng nhái ngoài đường. Pháp luật bảo vệ chức năng phân biệt nguồn gốc của nhãn hiệu trên thị trường nói chung.
Thông tin "hàng rep" thường không đi theo sản phẩm. Người mua đầu tiên có thể biết, nhưng sản phẩm được bán lại, cho tặng, thanh lý. Logo vẫn nằm trên đó, lời giải thích thì không.
Nói rõ là hàng nhái có thể làm rõ thêm yếu tố cố ý. Về mặt dân sự, việc khách biết có thể ảnh hưởng tới quan hệ giữa bạn và khách. Nhưng với chủ nhãn hiệu và cơ quan xử lý, quảng cáo công khai "rep 1:1 giống hãng tới từng đường may" là chứng cứ cho thấy người bán biết rõ mình đang dùng nhãn hiệu của người khác.
Ba tầng xử lý với hàng nhái nhãn hiệu
Cũng như hàng giả nói chung, hàng nhái nhãn hiệu có thể bị xử lý ở ba tầng. Bảng dưới đây tóm tắt ở mức nguyên lý, không ghi mức tiền vì các mức này nằm trong văn bản hiện hành và có thể thay đổi.
| Tầng | Ai khởi động | Hậu quả thường gặp |
|---|---|---|
| Hành chính | Quản lý thị trường, công an, hải quan, thanh tra chuyên ngành; thường theo đơn yêu cầu của chủ nhãn hiệu hoặc khi kiểm tra | Phạt tiền, tịch thu hoặc buộc loại bỏ yếu tố vi phạm trên hàng, buộc tiêu huỷ, có thể buộc nộp lại số lợi bất chính |
| Dân sự | Chủ nhãn hiệu khởi kiện ra toà án | Buộc chấm dứt hành vi, xin lỗi công khai, bồi thường thiệt hại và chi phí hợp lý, tiêu huỷ hàng |
| Hình sự | Cơ quan điều tra khi có dấu hiệu tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp | Bị truy cứu với cá nhân; doanh nghiệp cũng có thể bị truy cứu với tư cách pháp nhân thương mại |
Ba tầng có thể chồng lên nhau: bị phạt hành chính xong, chủ nhãn hiệu vẫn có thể kiện đòi bồi thường. Chủ nhãn hiệu lớn thường có bộ phận chuyên theo dõi các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội, gửi yêu cầu gỡ bài, đồng thời phối hợp với cơ quan chức năng.
Khi nào bán hàng nhái chuyển thành tội
Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp trong Bộ luật Hình sự không áp dụng cho mọi hành vi dùng logo của người khác. Theo nguyên lý của tội danh này, cần có đồng thời mấy yếu tố:
- Cố ý: người bán biết hàng mang nhãn hiệu của người khác mà không được phép.
- Đối tượng là hàng hoá giả mạo nhãn hiệu hoặc giả mạo chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ tại Việt Nam, không phải mọi kiểu "na ná".
- Có quy mô thương mại: bán để kiếm lời, có số lượng, có tính thường xuyên, chứ không phải một người tự mua một món để dùng.
- Đạt một trong các ngưỡng về số tiền thu lợi bất chính, mức thiệt hại gây cho chủ sở hữu, hoặc giá trị hàng hoá vi phạm; hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm. Các ngưỡng cụ thể nằm trong bản hợp nhất Bộ luật Hình sự.
Điểm cần nhớ: người bán online có lượng đơn đều đặn, đăng bài liên tục, nhập hàng theo kiện thì rất dễ chạm vào yếu tố "quy mô thương mại" và các ngưỡng giá trị. Mọi đơn hàng, tin nhắn, lịch sử chuyển khoản đều là dữ liệu để tính tổng.
Hàng nhái có logo khác hàng nhái giả thành chính hãng ở đâu
Có một ranh giới nữa người bán nên biết: giữa bán hàng nhái mà khách biết là nhái, và bán hàng nhái nhưng quảng cáo là chính hãng, kèm hoá đơn, thẻ bảo hành, hộp giả. Trường hợp sau không chỉ xâm phạm nhãn hiệu mà còn lừa dối người mua về nguồn gốc và chất lượng. Tuỳ hoàn cảnh, hành vi có thể bị xét theo hướng buôn bán hàng giả, lừa dối khách hàng, thậm chí lừa đảo chiếm đoạt tài sản nếu giá bán là giá hàng thật và người mua bị lừa về bản chất giao dịch.
Ví dụ giả định: hai người cùng bán một mẫu túi in logo hãng thời trang nước ngoài. Người thứ nhất đăng rõ "hàng không chính hãng, giá hai trăm nghìn". Người thứ hai đăng "hàng xách tay chính hãng, có giấy chứng nhận", bán giá vài chục triệu. Cả hai đều xâm phạm nhãn hiệu, nhưng người thứ hai đối mặt với rủi ro hình sự nặng hơn nhiều vì đã lừa người mua trả giá của hàng thật.
Vì vậy, nếu bạn đang bán hàng có logo của hãng khác mà không có giấy tờ phân phối, việc đầu tiên là dừng mọi lời quảng cáo gợi ý hàng chính hãng. Nhưng như đã nói, dừng lời quảng cáo chỉ làm giảm một lớp rủi ro, không làm việc bán hàng mang logo người khác trở nên hợp pháp.
Chuyển hướng kinh doanh để không dựa vào nhãn hiệu của người khác
Nhiều cửa hàng sống được nhờ bán hàng không thương hiệu hoặc tự xây nhãn riêng. Nếu muốn chuyển hướng, có thể đi theo các bước:
- Rà toàn bộ hàng tồn: tách những món có logo, tên hãng, hoạ tiết đặc trưng đã đăng ký của hãng khác ra khỏi danh mục bán.
- Gỡ hoặc sửa các bài đăng có tên hãng, ảnh của hãng, chữ "rep", "auth", "like hãng". Ảnh chụp sản phẩm của chính hãng cũng có thể vướng quyền tác giả.
- Với hàng kiểu dáng phổ thông, chọn nhà cung cấp làm hàng không gắn nhãn của ai, hoặc đặt sản xuất với nhãn riêng.
- Đặt tên cho nhãn riêng của cửa hàng, tra cứu xem tên đó đã có ai đăng ký cho cùng nhóm hàng chưa, rồi cân nhắc nộp đơn đăng ký nhãn hiệu.
- Khi muốn bán hàng chính hãng của một thương hiệu, tìm hiểu kênh phân phối chính thức hoặc chứng minh được nguồn gốc nhập khẩu hợp pháp, giữ đủ chứng từ.
Đây là hướng phòng tránh dài hạn. Không có cách nào "biến tấu logo cho khác đi một chút" mà chắc chắn không vướng; một dấu hiệu tương tự gây nhầm lẫn vẫn có thể bị coi là xâm phạm.
Khi nhận được văn bản của chủ nhãn hiệu hoặc bị kiểm tra
Chủ nhãn hiệu thường bắt đầu bằng thư cảnh báo hoặc yêu cầu sàn gỡ sản phẩm. Thư này không phải quyết định của cơ quan nhà nước, nhưng là dấu hiệu nghiêm túc: nếu bạn tiếp tục bán, chính thư đó có thể được dùng để chứng minh bạn đã được thông báo. Cách phản ứng hợp lý là kiểm tra lại hàng hoá bị nêu, ngừng bán nếu đúng là hàng mang nhãn hiệu của họ, và trả lời bằng văn bản một cách bình tĩnh. Nếu thư đòi bồi thường số tiền lớn hoặc bạn cho rằng hàng của mình không vi phạm, nên nhờ người làm nghề sở hữu trí tuệ xem trước khi trả lời.
Khi bị lực lượng chức năng kiểm tra, quyền và nghĩa vụ cũng giống các vụ việc hàng hoá khác: được xem quyết định kiểm tra, đọc kỹ biên bản, ghi ý kiến, nhận bản sao; có nghĩa vụ xuất trình chứng từ, không di chuyển hàng đang bị tạm giữ. Hàng nhái thường được giám định sở hữu trí tuệ để xác định có xâm phạm hay không, và kết quả giám định là căn cứ quan trọng.
Nếu vụ việc có dấu hiệu chuyển sang hình sự, hoặc chủ nhãn hiệu khởi kiện đòi bồi thường, đó là lúc cần luật sư. Đừng cố tự thương lượng một khoản bồi thường lớn mà không hiểu căn cứ tính thiệt hại.
Câu hỏi thường gặp
Mua hàng nhái về dùng cá nhân có bị phạt không?
Người mua để dùng cá nhân, không kinh doanh, nhìn chung không phải đối tượng bị xử lý về xâm phạm nhãn hiệu. Vấn đề đặt ra với người sản xuất, nhập khẩu, vận chuyển, tàng trữ và bán hàng nhái nhằm mục đích thương mại.
Bán hàng nhái nhưng không in logo, chỉ giống kiểu dáng thì có sao không?
Không có logo thì thường không xâm phạm nhãn hiệu, nhưng nếu kiểu dáng đó đã được đăng ký bảo hộ kiểu dáng công nghiệp thì việc sao chép vẫn có thể là xâm phạm. Hoạ tiết đặc trưng của một số hãng cũng được đăng ký như nhãn hiệu. Cần xem cụ thể từng mẫu.
Nhãn hiệu nước ngoài chưa đăng ký ở Việt Nam thì bán hàng nhái có bị xử lý không?
Quyền đối với nhãn hiệu thường phát sinh theo đăng ký và có tính lãnh thổ, nên điều đầu tiên là xem nhãn hiệu đó đã được bảo hộ tại Việt Nam chưa. Hầu hết thương hiệu thời trang lớn đã đăng ký tại Việt Nam, và nhãn hiệu nổi tiếng còn được bảo hộ đặc biệt. Đừng mặc định là chưa đăng ký.
Sàn thương mại điện tử gỡ sản phẩm thì có phải là bị phạt không?
Không. Việc sàn gỡ sản phẩm là xử lý theo quy định của sàn, thường theo yêu cầu của chủ nhãn hiệu. Đó không phải quyết định xử phạt của cơ quan nhà nước, nhưng là tín hiệu cho thấy chủ nhãn hiệu đang theo dõi và có thể bước tiếp theo là yêu cầu xử lý chính thức.
Hàng nhái bị tịch thu thì có được trả lại để bán phần không có logo không?
Tuỳ quyết định xử lý. Với hàng giả mạo nhãn hiệu, biện pháp thường gặp là tiêu huỷ hoặc buộc loại bỏ yếu tố vi phạm nếu có thể tách ra mà không làm mất giá trị sử dụng. Bạn không thể tự quyết định gỡ logo rồi bán tiếp khi hàng đang bị tạm giữ.
Người làm cộng tác viên đăng bài bán hàng nhái có liên quan gì không?
Có thể có. Người đăng bài, nhận đơn, hưởng hoa hồng từ việc bán hàng giả mạo nhãn hiệu tham gia vào khâu bán hàng, nên tuỳ vai trò và mức độ biết rõ mà có thể bị xử lý. Cộng tác viên nên hỏi rõ nguồn gốc hàng trước khi nhận bán.