Gặp bom, mìn, đầu đạn hay bất kỳ vật nghi là vật liệu nổ, việc đúng duy nhất là không chạm vào, đánh dấu từ xa, giữ mọi người tránh xa và báo ngay cho công an hoặc cơ quan quân sự gần nhất. Giữ lại trong nhà, mang đi chỗ khác, cưa mở hay bán cho người thu mua phế liệu đều là những hành vi pháp luật cấm. Tuỳ tính chất và hậu quả, người làm có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tàng trữ, vận chuyển, mua bán trái phép vật liệu nổ, chưa kể nguy cơ mất mạng.
Nhiều vùng ở miền Trung và các tỉnh biên giới vẫn còn vật nổ sót lại sau chiến tranh nằm dưới ruộng vườn, đồi rừng, lòng sông. Người dân gặp chúng khi đào móng nhà, cày đất, trồng cây, nạo vét ao. Bài này dành cho những người đó: biết mình được làm gì, không được làm gì, quyền và trách nhiệm khi báo tin, và vì sao lời rủ rê "bán sắt vụn được giá" là lời nên từ chối dứt khoát. Bài chỉ nói ở mức người dân cần biết để tránh, không đi vào đặc điểm kỹ thuật của bất kỳ loại vật nổ nào.
Vì sao vật nổ nằm dưới đất mấy chục năm vẫn nguy hiểm
Một quan niệm hay gặp ở nông thôn là bom đạn nằm lâu dưới đất đã "chết", gỉ sét thì không còn nổ được. Thực tế ngược lại. Lớp vỏ gỉ không làm thuốc nổ bên trong mất tác dụng; bộ phận gây nổ có thể đã bị biến dạng, ăn mòn nên trở nên nhạy hơn với va chạm, nhiệt độ hay rung động. Những vụ tai nạn thương tâm mà báo chí đưa tin hằng năm phần lớn xảy ra khi người dân tự xử lý: cuốc trúng, đốt rác bên trên, mang về nhà, cố tháo để lấy kim loại.
Người không có chuyên môn không thể phân biệt bằng mắt đâu là vỏ rỗng, đâu là vật còn thuốc nổ, đâu là loại đã được vô hiệu hoá. Ngay cả những người làm nghề rà phá cũng làm việc theo quy trình nghiêm ngặt, có trang bị và có người giám sát. Vì thế, quy tắc an toàn của người dân rất đơn giản: coi mọi vật nghi ngờ là vật còn nguy hiểm cho tới khi cơ quan chuyên môn kết luận khác.
Điều này cũng là lý do pháp luật quản lý rất chặt vật liệu nổ. Không phân biệt vật đó do mình nhặt được, được cho, hay mua lại; không phân biệt nó cũ hay mới. Câu hỏi pháp lý không nằm ở việc bạn có ý định dùng nó hay không, mà ở chỗ bạn có đang cất giữ, di chuyển, trao đổi một thứ mà luật chỉ cho phép cơ quan, đơn vị có thẩm quyền nắm giữ hay không.
Gặp vật nghi là bom mìn: các bước nên làm ngay
Dù bạn đang đào móng, cày ruộng hay dọn vườn, trình tự an toàn đều giống nhau:
- Dừng tay ngay. Không cuốc thêm, không bới quanh để "xem cho rõ", không dùng cây gậy gạt thử.
- Lùi ra theo đúng lối vừa đi vào, vì có thể còn vật khác nằm gần đó.
- Đánh dấu vị trí từ khoảng cách an toàn bằng cách đơn giản như cọc tre, mảnh vải buộc trên cành cây; không đặt vật gì lên trên.
- Giữ trẻ em, người qua đường, gia súc tránh xa khu vực; không đốt lửa, không cho xe cộ chạy qua.
- Báo ngay cho công an xã, phường hoặc cơ quan quân sự gần nhất, nói rõ địa điểm, vật trông như thế nào, có ai đã chạm vào chưa.
- Ở lại gần đó (ngoài vùng nguy hiểm) hoặc cử người quen chỗ để chỉ đường khi lực lượng chức năng tới.
- Làm theo hướng dẫn của lực lượng chức năng về việc tạm dừng thi công, sơ tán hay rào chắn khu vực.
Nếu lỡ đã nhấc vật lên hay mang về nhà trước khi biết là nguy hiểm, đừng cố mang trả lại chỗ cũ hay vứt xuống ao. Đặt yên ở nơi vắng người nếu có thể làm mà không cần va chạm thêm, rồi báo ngay và nói thật mọi việc đã xảy ra. Thành thật lúc này vừa giúp an toàn, vừa có lợi cho bạn về mặt pháp lý.
Giữ lại trong nhà, mang đi nơi khác: ranh giới pháp lý nằm ở đâu
Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) có tội danh riêng về chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vật liệu nổ. Bên cạnh đó, luật chuyên ngành về quản lý vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ cùng các quy định xử phạt hành chính điều chỉnh những vi phạm chưa tới mức tội phạm. Ranh giới giữa hai tầng này phụ thuộc vào loại vật, khối lượng, mục đích, hậu quả và nhiều tình tiết khác mà cơ quan tiến hành tố tụng xem xét trong từng vụ việc; bài không nêu ngưỡng cụ thể, bạn cần đối chiếu bản hợp nhất hiện hành nếu gặp chuyện thật.
Với người dân bình thường, điều quan trọng hơn ngưỡng là nguyên tắc: vật liệu nổ không phải tài sản mà người tìm thấy được quyền giữ. Người nhặt được không trở thành chủ sở hữu như với một món đồ rơi thông thường. Cất trong kho, treo làm vật trang trí, chôn lại ở góc vườn "để sau tính" đều có thể bị coi là tàng trữ. Chở trên xe máy tới chỗ khác, kể cả với ý định mang đi nộp nhưng không báo trước và tự ý di chuyển, cũng tiềm ẩn rủi ro bị xem là vận chuyển trái phép, chưa kể nguy cơ phát nổ dọc đường.
Ngược lại, người phát hiện, không chạm vào và báo ngay cho cơ quan chức năng thì không có hành vi vi phạm nào. Pháp luật khuyến khích người dân thông báo và giao nộp vũ khí, vật liệu nổ; việc tự nguyện báo tin, giao nộp là tình tiết được ghi nhận. Mức xem xét cụ thể với từng trường hợp do cơ quan có thẩm quyền quyết định, nhưng nhìn chung con đường an toàn nhất về pháp lý và về tính mạng là một: báo tin sớm, nói thật, để người có chuyên môn xử lý.
Những tình huống người dân hay vướng
Bán cho người thu mua sắt vụn. Đây là tình huống phổ biến nhất ở những vùng còn nhiều vật nổ. Người bán nghĩ mình chỉ bán kim loại, người mua nghĩ mình chỉ mua phế liệu. Về pháp lý, cả hai phía đều có thể bị xem xét về hành vi mua bán, tàng trữ, vận chuyển trái phép vật liệu nổ. Về an toàn, nhiều vụ nổ chết người xảy ra ngay tại điểm thu mua khi vật được cưa, đập, nung để tách kim loại.
Dùng máy dò kim loại đi tìm phế liệu chiến tranh. Có người coi đây là nghề kiếm sống. Đi dò rồi đào lên, gom về, bán lại là chuỗi hành vi tự đặt mình vào cả rủi ro pháp lý lẫn rủi ro tính mạng. Rà phá vật nổ là việc của lực lượng chuyên trách, có cấp phép và quy trình riêng.
Giữ vỏ đạn làm vật kỷ niệm, bình cắm hoa. Không ít gia đình còn những vật như vậy từ nhiều năm trước. Bạn không thể tự khẳng định vỏ đó đã an toàn và không còn chứa chất nổ. Cách đúng là đề nghị cơ quan chức năng kiểm tra; nếu họ xác định là vật nguy hiểm thì giao nộp.
Thợ đào móng, chủ thầu xây dựng gặp vật lạ. Áp lực tiến độ khiến có người muốn đào tiếp, gạt vật sang một bên. Chủ đầu tư và chủ thầu đều có trách nhiệm dừng thi công ở vị trí đó và báo cơ quan chức năng; để thợ tự xử lý rồi xảy ra tai nạn thì trách nhiệm không chỉ dừng ở chuyện vật liệu nổ.
Trẻ em nhặt được mang về. Trẻ hay tò mò với vật kim loại lạ ngoài đồng. Cha mẹ ở vùng có nguy cơ nên dặn con quy tắc ba không: không chạm, không nhặt, không mang về; thấy vật lạ thì chạy về báo người lớn.
Hành vi và mức độ rủi ro: nhìn nhanh
Bảng dưới đây tóm lược ở mức nguyên lý để người dân dễ hình dung; việc xử lý cụ thể tuỳ từng vụ việc và văn bản hiện hành.
| Hành vi | Rủi ro an toàn | Rủi ro pháp lý |
|---|---|---|
| Không chạm, đánh dấu, báo ngay | thấp nhất | không vi phạm; là việc pháp luật khuyến khích |
| Nhặt lên vì không biết, rồi báo ngay và nói thật | đã có nguy cơ | thường được xem xét theo hướng có lợi vì chủ động báo tin |
| Cất giữ trong nhà, chôn lại, treo làm vật trang trí | cao, kéo dài | có thể bị xem là tàng trữ trái phép |
| Tự chở đi nơi khác không báo | rất cao | có thể bị xem là vận chuyển trái phép |
| Bán, mua lại làm phế liệu; cưa, đập để lấy kim loại | cực kỳ cao | mua bán trái phép; nếu gây chết người, thương tích thì trách nhiệm còn nặng hơn |
Nhìn bảng, bạn thấy rủi ro pháp lý và rủi ro tính mạng đi cùng chiều. Mỗi bước tự xử lý thêm là một bước tăng cả hai. Đó là lý do mọi hướng dẫn đều quy về một điểm: dừng lại và báo tin.
Người thu mua phế liệu và chủ cơ sở tái chế cần biết gì
Nếu bạn làm nghề thu mua sắt vụn, kim loại phế liệu ở những vùng từng có chiến tranh, rủi ro không chỉ nằm ở người bán mang tới. Nhận vào một vật nổ đồng nghĩa với việc bạn đang tàng trữ nó tại cơ sở của mình, và mọi người làm công, hàng xóm xung quanh đều bị đặt vào nguy hiểm. Không có mức giá nào bù lại được điều đó.
Một số nguyên tắc nên áp dụng thành thói quen: từ chối mọi vật có hình dạng của đầu đạn, vỏ đạn, ngòi, hay vật kim loại lạ mà người bán không giải thích rõ nguồn gốc; không cưa, cắt, nung bất kỳ vật nghi ngờ nào; khi phát hiện vật nghi là vật nổ lẫn trong lô hàng, cô lập khu vực, cho người lao động tránh xa và báo cơ quan chức năng ngay. Hướng dẫn những điều này cho nhân viên quan trọng ngang với việc có giấy phép kinh doanh.
Nếu có người thường xuyên mang loại hàng này tới, việc thông tin cho công an xã, phường là cách bảo vệ cơ sở của bạn và cả chính người đó. Tố giác ở đây không phải chuyện "chơi xấu" đồng nghiệp, mà là ngăn một tai nạn có thể cướp đi nhiều sinh mạng.
Khi nào cần luật sư ngay
Phần lớn người dân phát hiện vật nổ và báo tin sẽ không cần luật sư, vì họ không vi phạm gì. Bạn nên tìm luật sư khi rơi vào những trường hợp khác: đã bị lập biên bản vì cất giữ, vận chuyển hay bán vật liệu nổ; được mời lên làm việc với cơ quan điều tra về việc này; cơ sở thu mua của gia đình bị khám xét và thu giữ hàng; hoặc đã xảy ra tai nạn gây thương vong liên quan tới vật nổ mà gia đình có thể phải chịu trách nhiệm.
Trong các trường hợp đó, bạn có quyền nhờ người bào chữa, được biết mình đang bị xem xét về hành vi gì, được trình bày ý kiến và đọc kỹ biên bản trước khi ký. Hãy chuẩn bị lại trình tự sự việc một cách trung thực: vật được tìm thấy ở đâu, khi nào, ai đã chạm vào, đã di chuyển nó những đâu, đã báo cho ai chưa. Những chi tiết này giúp người bào chữa đánh giá đúng tình huống của bạn, đặc biệt khi có tình tiết chủ động báo tin hay tự nguyện giao nộp.
Câu hỏi thường gặp
Đào được vỏ đạn rỗng, không thấy thuốc nổ thì có được giữ làm kỷ niệm không?
Bạn không thể tự kết luận vỏ đó đã rỗng và an toàn. Cách đúng là báo cơ quan chức năng kiểm tra. Nếu họ xác định vật không còn nguy hiểm và không thuộc diện phải thu hồi thì mới tính tới chuyện giữ; còn nếu là vật nguy hiểm thì phải giao nộp.
Báo tin phát hiện bom mìn có phải trả chi phí xử lý không?
Người dân báo tin về vật nổ sót lại sau chiến tranh là đang giúp bảo đảm an toàn chung. Việc thu gom, hủy nổ do lực lượng chuyên trách thực hiện theo nhiệm vụ của họ. Nếu có câu hỏi cụ thể về chi phí khi đang thi công công trình, bạn hỏi trực tiếp cơ quan tiếp nhận tin báo.
Người thân lỡ mang đầu đạn về nhà mấy năm nay, giờ muốn giao nộp thì làm sao?
Không tự mang đi. Bạn liên hệ công an xã, phường hoặc cơ quan quân sự nơi cư trú, nói rõ hiện trạng và vị trí để họ tới tận nơi kiểm tra, tiếp nhận. Tự nguyện giao nộp là việc pháp luật khuyến khích và là tình tiết được ghi nhận.
Đang xây nhà thì đào trúng vật lạ, có phải dừng cả công trình không?
Bạn dừng thi công ở khu vực đó và báo ngay. Lực lượng chức năng sẽ đánh giá phạm vi cần tạm dừng, có cần rà soát thêm hay không. Thông thường việc tạm dừng chỉ kéo dài tới khi khu vực được kiểm tra an toàn.
Mua phải lô sắt vụn có lẫn đầu đạn mà không biết thì có bị xử lý không?
Yếu tố lỗi được xem xét trong từng vụ việc: biết hay không biết, có thể biết hay không. Ngay khi phát hiện, bạn phải cô lập khu vực và báo cơ quan chức năng, không bán lại, không tự tháo dỡ. Chủ động báo tin là cách tốt nhất để bảo vệ mình.
Trẻ em nhặt được vật lạ ngoài đồng mang về thì cha mẹ làm gì trước tiên?
Đưa trẻ và mọi người ra xa, không cầm vật đó lên, không ném đi, không mang trả lại chỗ cũ. Báo ngay cho công an hoặc cơ quan quân sự gần nhất. Sau đó hỏi trẻ đã chạm vào những gì, có bạn nào khác cũng nhặt không để báo luôn cho lực lượng chức năng.