Bình xịt hơi cay, roi điện, dùi cui điện, súng bắn điện thuộc nhóm "công cụ hỗ trợ" mà pháp luật Việt Nam quản lý chặt, gần với cách quản lý vũ khí. Theo luật về quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ, các loại này được trang bị cho những lực lượng và đơn vị nhất định, như công an, quân đội, kiểm lâm, lực lượng bảo vệ của cơ quan, doanh nghiệp đủ điều kiện. Cá nhân bình thường không nằm trong diện được tự trang bị để tự vệ.
Vậy mà trên sàn thương mại điện tử và mạng xã hội, những chiếc "đèn pin chích điện", "bình xịt chống biến thái", "gậy rút tự vệ" vẫn được rao bán công khai, nhắm vào phụ nữ đi làm khuya, sinh viên ở trọ, tài xế công nghệ. Bài này đi theo đúng chuỗi mà món hàng đi qua: người bán đăng tin, người mua đặt hàng, món hàng nằm trong nhà, được mang ra đường, rồi có khi được dùng. Mỗi khâu vướng gì, ai chịu trách nhiệm, và nếu đã lỡ mua thì xử lý ra sao. Phạm vi trang bị và mức xử phạt có thể thay đổi theo văn bản, nên bạn đối chiếu bản hiện hành khi cần.
Công cụ hỗ trợ là gì và vì sao bị quản lý gần như vũ khí
Công cụ hỗ trợ là những phương tiện được tạo ra để vô hiệu hoá, làm suy giảm khả năng chống trả của người khác mà không nhằm gây chết người: phun hơi cay, phóng điện, gây choáng bằng âm thanh hoặc ánh sáng, khoá tay, dùi cui. Chúng là công cụ của người thi hành công vụ khi phải khống chế đối tượng nguy hiểm, và chính vì có sức khống chế đó nên việc ai được cầm chúng phải được kiểm soát.
Lý do rất đời thường: một bình xịt trong tay người không được huấn luyện có thể bị dùng nhầm người, xịt ngược gió vào chính mình, bị kẻ tấn công giật lấy và dùng lại. Một chiếc roi điện có thể gây nguy hiểm cho người có bệnh tim. Và khi những thứ này lưu hành tự do, chúng cũng nằm trong tay kẻ cướp giật, kẻ đòi nợ thuê, nhóm thanh thiếu niên hẹn đánh nhau. Pháp luật chọn cách hạn chế đối tượng được trang bị, kèm yêu cầu đào tạo, cấp giấy phép sử dụng.
Vì thế, câu hỏi "bình xịt hơi cay có hợp pháp không" thực ra phải hỏi lại: hợp pháp với ai. Với lực lượng được trang bị và đã có giấy phép, có. Với một cá nhân tự mua trên mạng, câu trả lời theo luật hiện hành là không.
Mua, giữ, mang theo, sử dụng: mỗi khâu một rủi ro
Nhiều người nghĩ chỉ có việc dùng mới bị xử lý. Thực tế, luật quản lý từng khâu. Bảng dưới đây mô tả ở mức nguyên lý.
| Khâu | Người dân hay làm | Rủi ro pháp lý |
|---|---|---|
| Mua | đặt hàng qua mạng, mua ở chợ đồ bảo hộ | mua từ nguồn không được phép kinh doanh; hàng có thể bị thu giữ khi vận chuyển |
| Giữ trong nhà | để trong ngăn kéo "phòng khi cần" | có thể bị coi là tàng trữ công cụ hỗ trợ trái phép khi bị phát hiện |
| Mang theo | bỏ trong túi xách, cốp xe | bị xử phạt hành chính và tịch thu khi kiểm tra; không được mang vào sân bay, nhiều toà nhà |
| Sử dụng | xịt, chích điện người khác khi xô xát | có thể chịu trách nhiệm về thương tích gây ra; nếu không thuộc phòng vệ chính đáng thì có thể thành tội |
| Bán lại | đăng bán lại cho bạn bè, trên mạng | kinh doanh trái phép công cụ hỗ trợ, rủi ro cao hơn người mua |
Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) có tội về tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép công cụ hỗ trợ khi kèm những điều kiện nhất định, như đã bị xử phạt mà còn vi phạm hoặc gây hậu quả. Phần lớn người dân mua một bình xịt sẽ không đi tới mức đó, nhưng mất tang vật, bị phạt và có hồ sơ vi phạm là đủ phiền.
Góc người bán online: đăng tin là đã bắt đầu vướng
Nhiều chủ shop nhỏ nhập vài chục chiếc đèn pin chích điện từ nguồn sỉ, đăng bán kèm dòng chữ "hàng tự vệ cho chị em", nghĩ rằng mình chỉ bán một món đồ gia dụng. Thực tế, kinh doanh công cụ hỗ trợ là việc chỉ những tổ chức đủ điều kiện, được cơ quan có thẩm quyền cho phép mới được làm. Cá nhân, hộ kinh doanh bán qua mạng không nằm trong diện đó. Vì vậy, với người bán, rủi ro không bắt đầu từ lúc có khách dùng hàng gây chuyện, mà từ lúc hàng được nhập về và chào bán.
Người bán chịu rủi ro nặng hơn người mua ở mấy điểm: số lượng hàng lớn hơn, hành vi lặp lại, có thu lợi, và có dấu vết rõ ràng trên mạng (tin đăng, tin nhắn, đơn giao hàng). Nếu đã bị xử phạt hành chính về việc này mà vẫn tiếp tục, hoặc hàng bán ra được dùng gây hậu quả, câu chuyện có thể chuyển sang hình sự. Sàn thương mại điện tử cũng thường gỡ tin, khoá gian hàng với nhóm hàng này, nên người bán còn mất luôn kênh kinh doanh.
Nếu bạn đang có hàng tồn, cách đúng là ngừng bán, không thanh lý rẻ cho người quen, và hỏi công an nơi cư trú về việc giao nộp. Những nhóm hàng cấm và hàng cần giấy phép khi bán online được tổng hợp ở các trang chuyên về kinh doanh; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng một món "hàng tự vệ" có thể là món đưa người bán vào hồ sơ vi phạm.
Những món đồ "nửa hợp pháp" dễ gây hiểu lầm
Đèn pin kiêm chích điện. Được quảng cáo như đèn pin, nhưng chức năng phóng điện mới là thứ quyết định. Cơ quan chức năng xem chức năng, không xem tên gọi trên bao bì.
Bình xịt "chống chó dữ", "chống côn trùng" cho người đi đường. Nếu thành phần và cách dùng giống bình xịt hơi cay, việc đổi tên không làm thay đổi bản chất. Bình xịt côn trùng gia dụng thật sự là hàng khác, nhưng xịt vào người thì vẫn có thể bị xử lý về hành vi gây thương tích.
Còi báo động cá nhân, đèn chớp. Đây là nhóm thiết bị cảnh báo, không gây tổn thương cho người khác, nên không thuộc diện công cụ hỗ trợ theo cách hiểu thông thường. Chúng là lựa chọn an toàn cho người đi đêm.
Gậy ba khúc, gậy rút. Tuỳ cấu tạo và cách dùng, có loại bị xếp vào công cụ hỗ trợ hoặc bị coi là hung khí khi mang ra đường không có lý do. Không nên mang theo người.
Thiết bị mua ở nước ngoài mang về. Ở nhiều nước bình xịt hơi cay được bán tự do, nhưng mang về Việt Nam thì phải theo luật Việt Nam; hành lý có thể bị giữ lại khi soi chiếu.
Phòng vệ chính đáng: tự vệ đến đâu thì không phạm tội
Bộ luật Hình sự công nhận phòng vệ chính đáng: hành vi chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc người khác thì không phải là tội phạm. Điểm then chốt là chữ "cần thiết". Sự chống trả phải tương xứng với mức độ nguy hiểm của hành vi tấn công, đặt trong hoàn cảnh cụ thể: kẻ tấn công có hung khí không, có mấy người, bạn có đường thoát không, sự tấn công đã chấm dứt hay chưa.
Khi sự chống trả rõ ràng vượt quá mức cần thiết, người tự vệ có thể chịu trách nhiệm về tội giết người hoặc cố ý gây thương tích do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, với khung nhẹ hơn nhưng vẫn là tội. Ví dụ giả định: kẻ giật túi đã bỏ chạy, người bị giật đuổi theo và xịt hơi cay, đánh tiếp khi kẻ đó đã ngã. Lúc này sự tấn công đã kết thúc, hành vi sau đó khó được coi là phòng vệ.
Điều này cũng giải thích vì sao việc có sẵn một công cụ mạnh trong tay chưa chắc giúp bạn an toàn hơn về mặt pháp lý. Khi căng thẳng, người ta dễ dùng quá tay. Còn nếu công cụ đó vốn đã là thứ bạn không được phép giữ, việc dùng nó càng khó được đánh giá thuận lợi.
Cách tự bảo vệ vừa hiệu quả vừa đúng luật
Nếu nhu cầu thật của bạn là an toàn khi đi làm khuya, ở trọ một mình, chạy xe công nghệ, có nhiều cách không đặt bạn vào thế vi phạm:
- Còi báo động cá nhân hoặc đèn pin sáng mạnh: tạo tiếng động, gây chú ý, làm kẻ xấu chùn lại mà không gây thương tích cho ai.
- Chia sẻ vị trí theo thời gian thực với người thân khi đi khuya; hẹn giờ gọi lại.
- Chọn đường sáng, đông người dù xa hơn một chút; tránh dừng xe nghe điện thoại ở chỗ vắng.
- Với tài xế công nghệ: bật tính năng chia sẻ chuyến, tránh nhận chuyến tới điểm quá vắng vào giờ khuya nếu nền tảng cho phép từ chối.
- Học một khoá kỹ năng tự vệ cơ bản: phần lớn nội dung là thoát thân, không phải đánh trả.
- Ghi nhớ số khẩn cấp 113 và lưu số công an xã, phường nơi bạn ở trọ.
- Ở nhà trọ: khoá cửa chắc, lắp chuông cửa có hình, làm quen với chủ trọ và hàng xóm.
Mục tiêu của tự vệ là thoát ra an toàn, không phải thắng trong một cuộc đối đầu. Những công cụ giúp bạn được người khác chú ý và giúp đỡ thường hiệu quả hơn công cụ để đánh trả.
Nếu bạn đã lỡ mua một bình xịt hoặc roi điện
Nhiều người mua vì lo lắng, không biết đó là hàng bị quản lý. Cách xử lý an toàn:
- Ngừng mang theo người ngay, kể cả trong túi xách hay cốp xe.
- Không bán lại, không cho người khác; việc chuyển giao làm rủi ro tăng lên cho cả hai bên.
- Không tự vứt ra thùng rác chung, nhất là bình xịt áp suất có thể gây hại cho người thu gom.
- Liên hệ công an xã, phường nơi cư trú, hỏi về việc tự nguyện giao nộp. Luật khuyến khích giao nộp và có cơ chế tiếp nhận.
- Nếu bạn là chủ doanh nghiệp muốn trang bị cho bảo vệ, tìm hiểu thủ tục cấp giấy phép trang bị và đào tạo sử dụng qua cơ quan công an có thẩm quyền, thay vì mua trôi nổi.
Với doanh nghiệp, lực lượng bảo vệ chỉ được dùng công cụ hỗ trợ khi đơn vị đủ điều kiện, được cấp phép và nhân viên đã qua huấn luyện. Thuê dịch vụ bảo vệ thì nên hỏi rõ phần này trong hợp đồng.
Câu hỏi thường gặp
Mua bình xịt hơi cay trên mạng giao tận nhà thì có bị phạt không?
Có rủi ro bị xử phạt và tịch thu khi bị phát hiện, vì cá nhân không thuộc diện được trang bị công cụ hỗ trợ. Việc người bán giao tận nhà không làm món hàng thành hợp pháp; người bán còn có thể bị xử lý về kinh doanh trái phép.
Phụ nữ đi làm ca đêm có được mang roi điện để phòng thân không?
Theo quy định hiện hành, cá nhân không được tự trang bị roi điện. Cách phòng thân phù hợp hơn là còi báo động, đèn pin sáng mạnh, chia sẻ vị trí với người thân, đi đường đông người và báo công an khi bị đe doạ.
Dùng bình xịt hơi cay khi bị cướp thì có bị xử lý không?
Nếu đó là sự chống trả cần thiết khi đang bị tấn công, có thể được xem là phòng vệ chính đáng về hành vi chống trả. Nhưng việc tàng trữ công cụ trước đó vẫn là vấn đề riêng, và nếu chống trả quá mức thì vẫn phải chịu trách nhiệm.
Mang bình xịt hơi cay mua ở nước ngoài về Việt Nam được không?
Không nên. Hàng hoá mang vào Việt Nam phải tuân theo pháp luật Việt Nam, và bình xịt áp suất còn thuộc nhóm vật phẩm bị hạn chế khi đi máy bay. Hành lý có thể bị giữ lại và bạn có thể bị lập biên bản.
Doanh nghiệp muốn trang bị dùi cui điện cho bảo vệ thì làm thế nào?
Doanh nghiệp phải thuộc diện được trang bị, đề nghị cơ quan công an có thẩm quyền cấp giấy phép, và nhân viên sử dụng phải được huấn luyện. Thủ tục cụ thể và hồ sơ bạn hỏi trực tiếp cơ quan tiếp nhận hoặc tra trên Cổng dịch vụ công.
Còi báo động cá nhân có bị coi là công cụ hỗ trợ không?
Còi báo động và đèn pin thông thường chỉ phát âm thanh, ánh sáng để cảnh báo, không gây tổn thương nên thường không được xếp vào nhóm công cụ hỗ trợ. Đây là lựa chọn an toàn và hợp pháp cho người hay đi đêm.