Cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh và đặt tiền để bảo đảm là ba biện pháp ngăn chặn cho phép người bị buộc tội ở ngoài trại giam trong khi vụ án được giải quyết, đổi lại người đó phải cam đoan và thực hiện những nghĩa vụ cụ thể; vi phạm thì có thể bị chuyển sang tạm giam. Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 còn có tạm hoãn xuất cảnh như một biện pháp riêng.
Bài này dành cho người đang bị điều tra và gia đình họ: hiểu từng biện pháp, ai quyết định, nghĩa vụ đi kèm là gì, và gia đình có thể làm gì một cách hợp pháp. Bài không bàn cách "xin cho được" hay chạy chọt; việc áp dụng biện pháp nào là quyết định của cơ quan có thẩm quyền dựa trên hồ sơ và tính chất vụ án.
Vì sao luật có các biện pháp thay cho tạm giam
Tạm giam là biện pháp nặng nhất: người bị buộc tội mất tự do hoàn toàn trong khi chưa có bản án. Luật tố tụng hình sự chỉ cho tạm giam trong những trường hợp có căn cứ, gắn với mức độ nghiêm trọng của tội và nguy cơ người đó bỏ trốn, tiếp tục phạm tội, hoặc cản trở việc điều tra. Khi những nguy cơ đó có thể kiểm soát bằng cách khác, luật ưu tiên biện pháp nhẹ hơn.
Các biện pháp thay thế giải quyết một bài toán cụ thể: làm sao bảo đảm người bị buộc tội có mặt khi được triệu tập, không bỏ trốn, không làm sai lệch chứng cứ, mà vẫn được sống cùng gia đình, đi làm, chăm con, chữa bệnh. Một số nhóm người luật đặc biệt lưu ý như phụ nữ có thai, phụ nữ nuôi con nhỏ, người già yếu, người bệnh nặng có nơi cư trú rõ ràng thì về nguyên tắc được cân nhắc áp dụng biện pháp khác thay cho tạm giam, trừ một số trường hợp luật loại trừ.
Điều quan trọng cần hiểu: được áp dụng biện pháp thay thế không có nghĩa là vụ việc nhẹ đi hay sắp được đình chỉ. Đó chỉ là cách quản lý người bị buộc tội trong thời gian tố tụng. Ngược lại, bị tạm giam cũng không có nghĩa là chắc chắn có tội.
So sánh nhanh các biện pháp
Bảng dưới tóm theo nguyên tắc của luật tố tụng hình sự; điều kiện chi tiết, ai có thẩm quyền và cách tính thời hạn bạn nên đối chiếu bản hợp nhất hiện hành.
| Biện pháp | Bản chất | Ai đứng ra | Hệ quả khi vi phạm |
|---|---|---|---|
| Cấm đi khỏi nơi cư trú | Bị can, bị cáo cam đoan không đi khỏi nơi cư trú khi chưa được phép, có mặt theo giấy triệu tập | Chính người bị buộc tội cam đoan; chính quyền cấp xã hoặc đơn vị quân đội nơi cư trú quản lý | Có thể bị tạm giam |
| Bảo lĩnh | Cơ quan, tổ chức hoặc người thân thích nhận bảo đảm người bị buộc tội thực hiện nghĩa vụ | Cơ quan, tổ chức; hoặc ít nhất hai người thân thích đủ điều kiện | Người bị buộc tội có thể bị tạm giam; bên nhận bảo lĩnh vi phạm nghĩa vụ có thể bị xử lý |
| Đặt tiền để bảo đảm | Người bị buộc tội hoặc người thân thích đặt một khoản tiền để bảo đảm việc có mặt theo triệu tập | Người bị buộc tội hoặc người thân thích | Khoản tiền bị tịch thu nộp ngân sách, người bị buộc tội có thể bị tạm giam |
| Tạm hoãn xuất cảnh | Tạm thời không được rời Việt Nam | Cơ quan tiến hành tố tụng quyết định | Áp dụng biện pháp ngăn chặn khác phù hợp |
Bảo lĩnh và đặt tiền để bảo đảm khi do cơ quan điều tra quyết định thường cần Viện kiểm sát phê chuẩn. Tạm hoãn xuất cảnh có thể áp dụng cả với người bị tố giác, bị kiến nghị khởi tố khi có căn cứ luật định, không chỉ với bị can.
Nghĩa vụ phải giữ khi được bảo lĩnh hoặc đặt tiền
Người được bảo lĩnh hoặc đặt tiền phải làm giấy cam đoan. Nội dung cam đoan theo nguyên tắc của luật gồm những nghĩa vụ như:
- Có mặt theo giấy triệu tập, trừ trường hợp vì lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan và phải báo lại.
- Không bỏ trốn hoặc tiếp tục phạm tội.
- Không mua chuộc, cưỡng ép, xúi giục người khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật.
- Không tiêu huỷ, giả mạo chứng cứ, tài liệu, đồ vật của vụ án, không tẩu tán tài sản liên quan đến vụ án.
- Không đe doạ, khống chế, trả thù người làm chứng, bị hại, người tố giác tội phạm và người thân thích của họ.
Đây là những nghĩa vụ rất cụ thể. Một tin nhắn "hỏi thăm" người làm chứng, một lần đi khỏi tỉnh mà không báo, hay một lần vắng mặt không lý do cũng có thể bị coi là vi phạm. Gia đình nên đọc kỹ giấy cam đoan cùng người được bảo lĩnh và hiểu rằng việc giữ cam đoan là trách nhiệm chung của cả nhà.
Người nhận bảo lĩnh: điều kiện và trách nhiệm
Ai có thể nhận bảo lĩnh. Cơ quan, tổ chức nơi người bị buộc tội làm việc, học tập có thể nhận bảo lĩnh cho người đó, thông qua người đứng đầu có văn bản. Cá nhân là người thân thích thì phải có ít nhất hai người, là người có nhân thân tốt, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật, có thu nhập ổn định và có điều kiện quản lý người được bảo lĩnh.
Người nhận bảo lĩnh cam đoan điều gì. Cam đoan không để người được bảo lĩnh vi phạm các nghĩa vụ đã nêu. Đây là cam kết có giá trị pháp lý, không phải thủ tục ký cho có.
Khi người được bảo lĩnh vi phạm. Người nhận bảo lĩnh vi phạm nghĩa vụ đã cam đoan thì tuỳ tính chất, mức độ có thể bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định.
Ví dụ giả định. Hai anh em ruột nhận bảo lĩnh cho em út đang là bị can. Biết em út định sang tỉnh khác làm việc mà không báo cơ quan, hai người không ngăn và không thông báo. Khi sự việc bị phát hiện, em út có thể bị chuyển sang tạm giam, còn hai người nhận bảo lĩnh phải giải trình về việc không làm tròn cam đoan.
Sống với lệnh cấm đi khỏi nơi cư trú: đi làm, khám bệnh, chuyển chỗ ở
Nhiều người nghe "cấm đi khỏi nơi cư trú" thì hiểu là phải ở yên trong nhà. Không phải vậy. Nơi cư trú ở đây là địa bàn đã ghi trong quyết định, thường gắn với đơn vị hành chính cấp xã nơi người đó sinh sống. Trong phạm vi đó, người bị buộc tội vẫn đi chợ, đưa con đi học, đi làm ở cơ sở gần nhà như bình thường. Cái bị hạn chế là việc rời khỏi địa bàn mà chưa được phép.
Khi có nhu cầu chính đáng phải đi khỏi nơi cư trú, chẳng hạn đi khám chữa bệnh ở bệnh viện tuyến trên, đi chăm người thân ốm nặng, hay công việc bắt buộc phải đi công tác, người đó cần xin phép cơ quan đang thụ lý vụ án trước và có sự đồng ý mới đi. Nên làm bằng văn bản, nêu rõ lý do, thời gian, địa chỉ sẽ đến, kèm giấy tờ chứng minh như giấy hẹn khám, giấy chuyển viện. Việc tự đi rồi giải thích sau là cách dễ biến một nhu cầu hợp lý thành một vi phạm cam đoan.
Trường hợp phải chuyển chỗ ở, ví dụ giả định gia đình hết hợp đồng thuê nhà và phải dọn sang phường khác, hãy báo và xin ý kiến trước khi dọn. Chính quyền cấp xã nơi quản lý cũng cần biết để phối hợp. Người bị buộc tội nên giữ điện thoại liên lạc thông suốt, không đổi số mà không báo, vì việc không liên lạc được khi có giấy triệu tập cũng dễ bị hiểu là có dấu hiệu lẩn tránh.
Gia đình có thể làm gì một cách hợp pháp
Gia đình không quyết định được biện pháp ngăn chặn, nhưng có quyền đề nghị và cung cấp thông tin để cơ quan có thẩm quyền cân nhắc.
- Trao đổi với người bào chữa về khả năng đề nghị thay đổi biện pháp, dựa trên tính chất vụ án và nhân thân người bị buộc tội.
- Chuẩn bị giấy tờ chứng minh nơi cư trú ổn định, công việc, hoàn cảnh gia đình, tình trạng sức khoẻ nếu có bệnh, con nhỏ cần chăm sóc.
- Nếu đề nghị bảo lĩnh, chuẩn bị đơn của ít nhất hai người thân thích hoặc văn bản của cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc, kèm xác nhận về nhân thân theo yêu cầu.
- Nếu đề nghị đặt tiền, hỏi cơ quan về thủ tục nộp, nơi nộp và giấy tờ nhận lại sau này; mọi khoản tiền phải đi qua kênh chính thức, có biên lai.
- Gửi đơn tới cơ quan đang thụ lý vụ án, có thể kèm ý kiến của người bào chữa. Chờ quyết định, không tìm "đường tắt".
Bất kỳ ai đề nghị nhận tiền để "lo" cho được bảo lĩnh hoặc tại ngoại đều nên được coi là dấu hiệu lừa đảo hoặc dấu hiệu đưa – nhận hối lộ. Cả hai đều đưa gia đình vào rắc rối mới, nghiêm trọng hơn chuyện ban đầu.
Hết vụ án thì sao, và khi nào cần luật sư
Các biện pháp ngăn chặn có thời hạn, không vượt quá thời hạn điều tra, truy tố hoặc xét xử theo luật, và có thể được huỷ bỏ hoặc thay thế khi không còn cần thiết. Khi vụ án kết thúc bằng bản án, quyết định đình chỉ, hoặc khi biện pháp bị huỷ bỏ, khoản tiền đã đặt được trả lại nếu người bị buộc tội đã thực hiện đầy đủ cam đoan. Gia đình nên giữ biên lai nộp tiền và các quyết định liên quan để làm thủ tục nhận lại.
Vì quyết định áp dụng biện pháp nào phụ thuộc nhiều vào hồ sơ, việc có người bào chữa tham gia từ sớm thường giúp người bị buộc tội và gia đình trình bày đúng những yếu tố mà cơ quan có thẩm quyền được phép cân nhắc: nhân thân, nơi cư trú, hoàn cảnh, thái độ hợp tác. Nếu bạn muốn sắp xếp hồ sơ nhân thân và câu hỏi trước buổi gặp luật sư, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để có danh mục chuẩn bị.
Câu hỏi thường gặp
Cấm đi khỏi nơi cư trú có được đi làm ở xã bên cạnh không?
Phải xem nội dung quyết định và cam đoan cụ thể. Về nguyên tắc, người bị áp dụng không được đi khỏi nơi cư trú nếu chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép. Nếu cần đi vì công việc hay chữa bệnh, hãy làm đơn xin phép trước và chờ chấp thuận.
Bao nhiêu người thì đủ để bảo lĩnh?
Nếu cá nhân nhận bảo lĩnh thì phải có ít nhất hai người là người thân thích, đáp ứng điều kiện về nhân thân, chấp hành pháp luật, thu nhập ổn định. Ngoài ra cơ quan, tổ chức nơi người bị buộc tội làm việc, học tập cũng có thể đứng ra nhận bảo lĩnh.
Tiền đặt bảo đảm có được trả lại không?
Có, nếu người bị buộc tội đã thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ cam đoan, khi biện pháp được huỷ bỏ hoặc vụ án kết thúc theo luật. Nếu vi phạm, khoản tiền có thể bị tịch thu nộp ngân sách nhà nước. Hãy giữ biên lai nộp tiền và các quyết định liên quan.
Đang bị tạm giam có thể chuyển sang bảo lĩnh không?
Có thể, nếu cơ quan có thẩm quyền đánh giá không còn cần thiết tạm giam. Người bào chữa và gia đình có quyền đề nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn, kèm tài liệu về nhân thân và hoàn cảnh. Quyết định cuối cùng thuộc cơ quan đang thụ lý.
Người bị tố giác chưa bị khởi tố có bị cấm xuất cảnh không?
Luật tố tụng hình sự cho phép tạm hoãn xuất cảnh đối với người bị tố giác hoặc bị kiến nghị khởi tố khi có căn cứ xác định việc xuất cảnh của họ có dấu hiệu bỏ trốn hoặc gây cản trở việc giải quyết. Cần quyết định bằng văn bản của người có thẩm quyền.
Người nhận bảo lĩnh có phải chịu trách nhiệm nếu người kia bỏ trốn không?
Có thể. Người nhận bảo lĩnh đã cam đoan không để người được bảo lĩnh vi phạm nghĩa vụ; nếu vi phạm cam đoan, tuỳ tính chất và mức độ, họ có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định.