Bị can là người hoặc pháp nhân đã bị khởi tố về hình sự bằng một quyết định khởi tố bị can; họ chưa bị đưa ra xét xử, chưa bị kết tội, và luật tố tụng hình sự trao cho họ một nhóm quyền rộng hơn người bị tạm giữ, gồm cả quyền được đọc tài liệu buộc tội khi kết thúc điều tra. Đồng thời, bị can có những nghĩa vụ rõ ràng mà nếu bỏ qua sẽ làm tình thế của chính mình xấu đi.
Bài này dành cho người vừa nhận quyết định khởi tố bị can và gia đình họ. Nội dung theo nguyên tắc của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015; các mốc thời hạn điều tra và thủ tục chi tiết bạn nên đối chiếu bản hợp nhất hoặc hỏi luật sư đang theo vụ việc.
Từ "người bị tố giác" đến "bị can": điều gì vừa thay đổi
Trước khi có quyết định khởi tố bị can, một người có thể đã đi qua nhiều tư cách: người được mời làm việc, người bị tố giác, người bị tạm giữ. Quyết định khởi tố bị can đánh dấu một bước chuyển lớn: cơ quan có thẩm quyền cho rằng đã có đủ căn cứ xác định người này thực hiện hành vi mà luật hình sự quy định là tội phạm, và chính thức đưa họ vào vụ án.
Quyết định khởi tố bị can phải ghi rõ thời gian, địa điểm, người bị khởi tố, tội danh và điều khoản áp dụng của Bộ luật Hình sự. Quyết định này phải được Viện kiểm sát phê chuẩn thì mới được thi hành, trừ trường hợp chính Viện kiểm sát khởi tố. Bị can phải được giao quyết định khởi tố và văn bản phê chuẩn.
Khi đọc quyết định, hãy chú ý tội danh và điều khoản. Đây là căn cứ để luật sư đánh giá khung hình phạt, thời hạn điều tra, các biện pháp ngăn chặn có thể áp dụng và việc có bắt buộc phải có người bào chữa hay không. Tội danh cũng có thể thay đổi hoặc bổ sung trong quá trình điều tra; mỗi lần như vậy phải có quyết định mới và bị can phải được nhận.
Điều không thay đổi là: bị can vẫn chưa phải người có tội. Chỉ một bản án kết tội của toà án đã có hiệu lực pháp luật mới xác định được điều đó.
Nhóm quyền chính của bị can
Được biết mình bị khởi tố về tội gì. Bị can có quyền nhận các quyết định khởi tố, quyết định thay đổi hoặc bổ sung tội danh, quyết định áp dụng biện pháp ngăn chặn, bản kết luận điều tra, quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ, bản cáo trạng. Đây là quyền được biết, không phải ân huệ.
Được giải thích quyền và nghĩa vụ. Người tiến hành tố tụng phải giải thích rõ cho bị can; nếu bị can không biết tiếng Việt hoặc có khó khăn về nghe nói, phải có người phiên dịch hoặc người hỗ trợ phù hợp.
Được trình bày lời khai và ý kiến, không buộc phải khai chống lại chính mình. Bị can không buộc phải nhận mình có tội. Đây là lá chắn chống ép cung. Đồng thời, trình bày trung thực và thành khẩn vẫn là cách tự bảo vệ có giá trị nhất về lâu dài, và thành khẩn khai báo được ghi nhận như tình tiết giảm nhẹ nếu sau này bị kết tội.
Được đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật và yêu cầu. Bị can có thể đề nghị thu thập chứng cứ có lợi cho mình, đề nghị giám định, định giá tài sản, và trình bày ý kiến về chứng cứ do bên buộc tội đưa ra.
Được đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng. Khi có căn cứ cho rằng điều tra viên, kiểm sát viên hay người giám định không vô tư, chẳng hạn là người thân của bị hại, bị can có quyền đề nghị thay đổi.
Được tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa. Người bào chữa có thể là luật sư, người đại diện của bị can, bào chữa viên nhân dân hoặc trợ giúp viên pháp lý theo điều kiện luật định.
Được đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu liên quan đến việc buộc tội mình. Quyền này thực hiện khi kết thúc điều tra và có yêu cầu. Đây là lúc bị can và người bào chữa thấy được toàn bộ bức tranh mà bên buộc tội đang dựa vào.
Được khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng. Khiếu nại có thể nhắm vào quyết định khởi tố, quyết định áp dụng biện pháp ngăn chặn, hay cách một buổi hỏi cung được tiến hành.
Nghĩa vụ của bị can và hệ quả nếu không giữ
Quyền đi kèm nghĩa vụ. Phần lớn rắc rối ngoài ý muốn của bị can đến từ việc xem nhẹ các nghĩa vụ dưới đây.
| Nghĩa vụ | Ý nghĩa thực tế | Nếu không giữ |
|---|---|---|
| Có mặt theo giấy triệu tập | Đến đúng giờ, đúng nơi ghi trong giấy; có lý do chính đáng thì báo trước và nêu rõ lý do | Vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan có thể bị áp giải |
| Chấp hành biện pháp ngăn chặn | Ví dụ không đi khỏi nơi cư trú, có mặt khi được gọi, không tiếp xúc với người làm chứng để tác động | Có thể bị thay bằng biện pháp nghiêm khắc hơn như tạm giam |
| Chấp hành các quyết định, yêu cầu tố tụng hợp pháp | Ví dụ để lấy mẫu phục vụ giám định theo quyết định, giao nộp đồ vật đã được yêu cầu | Có thể bị cưỡng chế theo thủ tục luật định |
| Không bỏ trốn | Ở nơi đã khai báo, liên lạc được | Bị truy nã; vụ án vẫn có thể tiếp tục theo thủ tục riêng |
Một điểm hay bị hiểu nhầm: quyền không buộc phải khai chống lại chính mình không xoá nghĩa vụ có mặt. Bị can vẫn phải đến khi được triệu tập; điều luật bảo vệ là nội dung lời khai không bị ép buộc, chứ không phải việc có mặt.
Hỏi cung bị can: những bảo đảm luật đã đặt ra
Hỏi cung là việc điều tra viên lấy lời khai của bị can. Luật tố tụng đặt ra nhiều bảo đảm cho hoạt động này. Việc hỏi cung phải được tiến hành tại nơi tiến hành điều tra, tại nơi ở của bị can hoặc tại trụ sở cơ quan theo thủ tục luật định, và trước khi hỏi cung lần đầu, điều tra viên phải giải thích quyền, nghĩa vụ cho bị can.
Một bảo đảm quan trọng mà Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 đưa vào là việc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh khi hỏi cung tại cơ sở giam giữ hoặc tại trụ sở cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ điều tra. Ghi âm, ghi hình giúp kiểm chứng sau này rằng lời khai được đưa ra tự nguyện, không bị dẫn dắt hay ép buộc.
Người bào chữa có thể có mặt khi hỏi cung bị can theo thủ tục luật định, và có thể hỏi bị can nếu điều tra viên đồng ý. Không hỏi cung vào ban đêm, trừ trường hợp không thể trì hoãn và phải ghi rõ lý do vào biên bản.
Biên bản hỏi cung phải được đọc lại cho bị can hoặc để bị can tự đọc. Bị can có quyền yêu cầu ghi sửa, bổ sung những chỗ chưa đúng với lời mình đã nói, và ký xác nhận từng trang. Đây là thời điểm không nên vội: một câu bị ghi lệch nghĩa có thể theo bạn suốt vụ án.
Khi nào bắt buộc phải có người bào chữa
Trong một số trường hợp, nếu bị can hoặc gia đình không mời người bào chữa, cơ quan có thẩm quyền phải chỉ định người bào chữa cho họ. Theo nguyên tắc của luật tố tụng hiện hành, các trường hợp này gồm:
- Bị can bị khởi tố về tội mà mức cao nhất của khung hình phạt là hai mươi năm tù, tù chung thân hoặc tử hình.
- Bị can có nhược điểm về thể chất khiến không thể tự bào chữa, ví dụ khiếm thính, khiếm thị nặng.
- Bị can có nhược điểm về tâm thần.
- Bị can dưới 18 tuổi.
Người bào chữa chỉ định thường do tổ chức hành nghề luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý cử theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng. Ngoài các trường hợp bắt buộc, những người thuộc diện được trợ giúp pháp lý cũng có thể đề nghị được bào chữa miễn phí; việc xác định diện và hồ sơ đề nghị có thủ tục riêng.
Bị can hoặc người đại diện có quyền từ chối người bào chữa chỉ định để tự mời người khác. Với người dưới 18 tuổi, việc từ chối cần được cân nhắc kỹ cùng người đại diện.
Gia đình làm được gì trong giai đoạn điều tra
Người thân thường là người chịu nhiều lo lắng nhất nhưng lại ít được biết thông tin nhất. Những việc dưới đây vừa đúng luật vừa thực sự có ích.
- Giữ bản sao mọi văn bản bị can nhận được, hoặc đề nghị luật sư cung cấp danh mục. Lập một sổ theo dõi mốc thời gian: ngày khởi tố, ngày bắt đầu tạm giam nếu có, ngày gia hạn.
- Mời người bào chữa sớm. Luật sư đăng ký bào chữa với cơ quan đang tiến hành tố tụng; sau khi được chấp nhận, luật sư có thể gặp bị can, tham dự hỏi cung và thu thập chứng cứ có lợi.
- Tập hợp tài liệu về nhân thân: giấy khen, xác nhận hoàn cảnh gia đình, bệnh án, xác nhận công tác. Những tài liệu này liên quan tới tình tiết giảm nhẹ và việc quyết định biện pháp ngăn chặn.
- Nếu có thiệt hại cho người khác và gia đình muốn bồi thường, làm qua cơ quan tiến hành tố tụng hoặc theo hướng dẫn của luật sư, có biên bản hoặc giấy tờ rõ ràng.
- Không liên lạc với người bị hại, người làm chứng để thuyết phục họ thay đổi lời khai. Việc này có thể bị coi là cản trở điều tra, làm bị can bị chuyển sang biện pháp ngăn chặn nghiêm khắc hơn, và chính người thân cũng có thể gặp rắc rối pháp lý.
Nếu cần sắp xếp lại sự việc, giấy tờ và câu hỏi trước khi gặp luật sư, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng ban đầu, rồi mang danh sách đó đến buổi làm việc chính thức với người bào chữa.
Kết thúc điều tra: thời điểm bị can được thấy hồ sơ
Khi cơ quan điều tra kết thúc điều tra, sẽ có một trong hai kết quả: bản kết luận điều tra đề nghị truy tố, hoặc quyết định đình chỉ điều tra. Cả hai văn bản đều phải được giao cho bị can. Bản kết luận điều tra cho biết bên điều tra đã xác định những gì, dựa trên chứng cứ nào, và đề nghị truy tố về tội gì.
Đây cũng là lúc bị can có quyền đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu liên quan đến việc buộc tội mình khi có yêu cầu. Trên thực tế, việc tiếp cận hồ sơ thường do người bào chữa thực hiện đầy đủ hơn; bị can đang bị tạm giam có thể đề nghị được đọc tài liệu theo cách mà cơ quan tố tụng sắp xếp.
Sau bước này, hồ sơ chuyển sang Viện kiểm sát để quyết định truy tố, trả hồ sơ để điều tra bổ sung, hoặc đình chỉ. Mỗi quyết định đều mở ra quyền khiếu nại và quyền đưa thêm chứng cứ. Bị can và người bào chữa nên dùng thời gian này để rà lại những điểm mâu thuẫn trong lời khai, những chứng cứ có lợi chưa được thu thập, và các tình tiết giảm nhẹ chưa được ghi nhận.
Câu hỏi thường gặp
Bị can có bắt buộc phải bị tạm giam không?
Không. Bị can có thể bị tạm giam, nhưng cũng có thể chỉ bị áp dụng biện pháp nhẹ hơn như cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh hoặc đặt tiền để bảo đảm, hoặc không bị áp dụng biện pháp ngăn chặn nào. Việc chọn biện pháp phụ thuộc vào tính chất tội danh, nhân thân và nguy cơ cản trở điều tra.
Bị can có được gặp gia đình không?
Nếu không bị tạm giam, bị can sinh hoạt bình thường với gia đình trong giới hạn của biện pháp ngăn chặn đang áp dụng. Nếu đang bị tạm giam, việc thăm gặp thực hiện theo quy định thi hành tạm giữ, tạm giam và phải được cơ quan đang thụ lý cho phép, nhất là trong giai đoạn điều tra.
Bị can không đồng ý với tội danh bị khởi tố thì làm gì?
Bị can có quyền khiếu nại quyết định khởi tố bị can và đưa ra chứng cứ, lập luận của mình. Thực tế việc này nên làm cùng người bào chữa, vì lập luận về tội danh liên quan tới các yếu tố cấu thành và chứng cứ cụ thể trong hồ sơ.
Bị can có quyền giữ im lặng hoàn toàn không?
Luật ghi bị can không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội. Tuy vậy, bị can vẫn phải có mặt khi được triệu tập. Việc chọn trình bày ra sao là quyết định quan trọng, nên trao đổi trước với người bào chữa thay vì tự quyết trong lúc căng thẳng.
Đình chỉ điều tra đối với bị can có nghĩa là gì?
Đình chỉ điều tra là chấm dứt việc điều tra đối với bị can khi có căn cứ luật định, chẳng hạn hành vi không cấu thành tội phạm, hết thời hiệu, hoặc người bị hại rút yêu cầu trong nhóm tội khởi tố theo yêu cầu. Quyết định đình chỉ phải được giao cho bị can và có thể bị khiếu nại.
Pháp nhân thương mại bị khởi tố thì ai thực hiện quyền của bị can?
Pháp nhân thực hiện quyền và nghĩa vụ của bị can thông qua người đại diện theo pháp luật của mình trong tố tụng. Nếu người đại diện đó cũng bị khởi tố hoặc không thể tham gia, việc cử người đại diện khác được thực hiện theo quy định của luật tố tụng.