Bức cung là dùng thủ đoạn trái pháp luật để buộc người bị lấy lời khai phải khai theo ý người hỏi; dùng nhục hình là gây đau đớn về thể xác hoặc tinh thần cho người đó. Cả hai đều bị nghiêm cấm trong tố tụng hình sự Việt Nam, là tội phạm trong Bộ luật Hình sự, và lời khai có được bằng cách này không được dùng làm chứng cứ.
Bài này viết để bạn biết quyền của mình khi làm việc với cơ quan tiến hành tố tụng, nhận ra dấu hiệu bất thường và biết phản ánh đúng kênh. Bài không nhằm gieo nghi ngờ vào mọi buổi lấy lời khai: phần lớn các buổi làm việc diễn ra đúng thủ tục, và chính những quy định dưới đây là thứ giúp người làm công vụ tử tế được bảo vệ khỏi cáo buộc vô căn cứ.
Luật cấm những gì: không chỉ là đánh đập
Nguyên tắc bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể và nguyên tắc tôn trọng, bảo vệ quyền con người được Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 đặt ở phần đầu. Trong đó, việc bức cung, dùng nhục hình và mọi hình thức tra tấn, đối xử tàn bạo, vô nhân đạo, hạ nhục con người hay bất kỳ hình thức nào khác xâm phạm thân thể, tính mạng, sức khoẻ đều bị nghiêm cấm. Việt Nam cũng là thành viên Công ước của Liên hợp quốc về chống tra tấn.
Bức cung không nhất thiết đi kèm bạo lực. Đe doạ sẽ bắt người nhà, hứa hẹn sẽ thả ngay nếu ký nhận theo nội dung có sẵn, buộc ngồi liên tục nhiều giờ không cho nghỉ, không cho ăn uống, không cho dùng thuốc đang điều trị để gây áp lực, hay mớm sẵn câu trả lời rồi bắt nhắc lại, đều là những hành vi mà luật hướng tới ngăn chặn. Ranh giới nằm ở chỗ người khai có còn được tự do lựa chọn nội dung trình bày hay không.
Ngược lại, có những việc dễ bị hiểu nhầm là bức cung nhưng không phải: người hỏi đặt câu hỏi dồn dập, đối chiếu mâu thuẫn trong lời khai, cho xem chứng cứ, nhắc về trách nhiệm khai báo gian dối của người làm chứng, hay giải thích rằng thành khẩn khai báo là tình tiết giảm nhẹ. Đó là kỹ thuật lấy lời khai bình thường, miễn là không đi kèm đe doạ hay ép buộc.
Các cơ chế luật dựng lên để chặn bức cung
Bạn không phải tự mình chứng minh mọi thứ. Luật tố tụng đã đặt sẵn một số "chốt chặn" mà người khai nên biết để dựa vào.
| Cơ chế | Nội dung theo nguyên tắc của luật | Bạn dùng nó thế nào |
|---|---|---|
| Ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh | Việc hỏi cung bị can tại cơ sở giam giữ hoặc trụ sở cơ quan điều tra phải được ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh; việc lấy lời khai một số người khác có thể được ghi | Khi khiếu nại, đề nghị trích xuất bản ghi buổi làm việc liên quan |
| Không hỏi cung ban đêm | Không hỏi cung vào ban đêm, trừ trường hợp không thể trì hoãn và phải ghi rõ lý do vào biên bản | Kiểm thời gian ghi trên biên bản và lý do nếu làm việc vào ban đêm |
| Người bào chữa có mặt | Người bào chữa có quyền có mặt khi lấy lời khai người bị bắt, bị tạm giữ và khi hỏi cung bị can, nếu đã được báo trước thời gian, địa điểm | Đề nghị được làm việc khi có luật sư nếu bạn đã có người bào chữa |
| Kiểm sát viên | Viện kiểm sát kiểm sát hoạt động điều tra, có thể trực tiếp lấy lời khai, hỏi cung | Trình bày với Kiểm sát viên khi gặp, hoặc gửi đơn tới Viện kiểm sát |
| Biên bản ký từng trang | Người khai được đọc lại hoặc nghe đọc lại, được yêu cầu sửa đổi, bổ sung và ghi ý kiến | Ghi ý kiến ngay vào biên bản nếu nội dung không đúng lời mình |
Chứng cứ thu thập không theo trình tự, thủ tục luật định thì không có giá trị pháp lý và không được dùng làm căn cứ giải quyết vụ án. Đây là hệ quả pháp lý quan trọng nhất: một lời nhận tội có được do ép buộc, về nguyên tắc, không thể là nền móng cho một bản án.
Nhận ra dấu hiệu bất thường trong buổi làm việc
Bị yêu cầu ký vào giấy trắng hoặc biên bản chưa ghi xong. Bạn có quyền chỉ ký vào nội dung đã đọc và đồng ý. Ký trước nội dung là trao cho người khác quyền viết thay lời mình.
Nội dung biên bản không phải lời mình nói. Biên bản có thể diễn đạt lại cho gọn, nhưng ý phải đúng. Câu nào sai ý, bạn đề nghị sửa; nếu không được sửa, bạn ghi ý kiến của mình ngay dưới biên bản trước khi ký.
Bị đe doạ liên quan đến người thân. Những câu kiểu "không ký thì người nhà cũng bị bắt" là dấu hiệu gây áp lực trái luật. Nên ghi nhớ thời điểm, người nói, nội dung để trình bày lại.
Làm việc kéo dài không nghỉ, không được ăn uống, không được dùng thuốc. Luật không quy định từng phút nghỉ, nhưng việc cố ý làm kiệt sức người khai để ép lời khai là hành vi bị cấm. Người có bệnh nên báo rõ tình trạng sức khoẻ và đề nghị ghi vào biên bản.
Có thương tích sau buổi làm việc. Thương tích cần được ghi nhận càng sớm càng tốt: báo cán bộ quản lý nơi giữ, đề nghị khám, trình bày với người bào chữa và Kiểm sát viên.
Phản ánh thế nào cho đúng kênh
Phản ánh sớm, cụ thể và đúng nơi giúp sự việc được xem xét nghiêm túc. Trình tự gợi ý:
- Ghi ý kiến ngay vào biên bản: chỉ cụ thể đoạn nào không đúng lời bạn đã nói, nội dung đúng là gì, và nêu hoàn cảnh nếu bạn đã ký trong tình trạng bị ép buộc. Một lời phủ nhận chung chung kiểu "biên bản sai" có sức nặng thấp hơn nhiều.
- Trình bày với người bào chữa trong lần gặp gần nhất. Luật sư sẽ đánh giá và làm văn bản kiến nghị, khiếu nại phù hợp.
- Gửi khiếu nại về hành vi tố tụng tới người đứng đầu cơ quan có người tiến hành tố tụng bị khiếu nại; nếu không đồng ý kết quả, gửi Viện kiểm sát cùng cấp.
- Với hành vi có dấu hiệu tội phạm như dùng nhục hình, gửi tố giác tới Viện kiểm sát; ở một số trường hợp, cơ quan điều tra của Viện kiểm sát là nơi có thẩm quyền điều tra loại tội phạm do người có chức vụ trong hoạt động tư pháp thực hiện.
- Gia đình có thể làm đơn thay khi người trong cuộc đang bị tạm giữ, tạm giam; ghi rõ nguồn thông tin, không thêm thắt.
Đơn khiếu nại, tố cáo nên kèm những gì có thể kiểm chứng: thời điểm buổi làm việc, nơi làm việc, người có mặt, tình trạng sức khoẻ được ghi nhận sau đó. Càng cụ thể, cơ quan xem xét càng có điểm để đối chiếu với bản ghi âm, ghi hình và hồ sơ.
Gia đình nên làm gì khi nghi người thân bị ép cung
Gia đình thường chỉ biết chuyện qua một câu ngắn trong lần thăm gặp hoặc qua thư người thân gửi ra. Việc đầu tiên là ghi lại đúng nguyên văn điều người thân kể, thời điểm kể, ai có mặt, thay vì diễn giải theo cảm xúc. Thông tin càng gốc thì càng hữu ích cho người bào chữa và cơ quan kiểm sát.
Việc thứ hai là báo cho người bào chữa, nếu đã có. Luật sư có quyền gặp riêng người bị giữ, được nghe trực tiếp và đánh giá có dấu hiệu bức cung hay không; luật sư cũng biết thời điểm nào nên đề nghị khám sức khoẻ, đề nghị trích xuất bản ghi, hay gửi kiến nghị tới Viện kiểm sát. Nếu chưa có người bào chữa, gia đình có thể mời hoặc tìm hiểu trợ giúp pháp lý của nhà nước.
Việc thứ ba là gửi đơn tới Viện kiểm sát cùng cấp với cơ quan đang thụ lý, trình bày khách quan, ghi rõ nguồn tin là lời kể của người bị giữ. Gia đình không nên tự liên lạc với cán bộ điều tra để chất vấn, không đăng bài tố cáo trên mạng khi chưa có cơ sở, và không tìm cách gửi lời nhắn vào trong để "dặn" người thân thay đổi lời khai. Những việc đó vừa không giải quyết được vấn đề, vừa có thể bị coi là cản trở hoạt động tố tụng.
Trách nhiệm khi phản ánh không đúng sự thật
Quyền phản ánh đi kèm trách nhiệm. Người cố ý tố cáo sai sự thật về việc bị bức cung, nhục hình để làm chậm vụ án hoặc để rút lại lời khai đã đúng, có thể phải chịu trách nhiệm theo quy định về tố cáo và, trong trường hợp nghiêm trọng, về tội vu khống. Vì vậy hãy chỉ nêu những gì bạn trực tiếp trải qua, phân biệt rõ điều mình thấy với điều mình suy đoán.
Cũng không nên nhầm sự khó chịu tâm lý trong một buổi làm việc căng thẳng với bức cung. Bị hỏi đi hỏi lại một chi tiết, bị chỉ ra mâu thuẫn, bị nhắc về hậu quả khai báo gian dối là những điều người làm chứng và người bị tình nghi đều có thể gặp. Điều làm thay đổi bản chất là đe doạ, dụ dỗ trái luật, xâm phạm thân thể hoặc ép ký nội dung không đúng.
Một thái độ đúng đắn với người khai: trình bày trung thực và đầy đủ những gì mình biết, chỉ ký khi đã đọc kỹ, ghi ý kiến khi thấy sai, và phản ánh ngay khi có điều bất thường. Như vậy bạn vừa bảo vệ mình, vừa không tự đặt mình vào thế gây cản trở.
Người dưới 18 tuổi và người có nhược điểm: bảo vệ ở mức cao hơn
Với người dưới 18 tuổi, luật tố tụng có thủ tục riêng: việc lấy lời khai phải có người đại diện, người bào chữa hoặc đại diện nhà trường, tổ chức tham dự tuỳ trường hợp; số lần và thời lượng mỗi lần làm việc bị giới hạn chặt hơn người lớn; cách hỏi phải phù hợp lứa tuổi. Quốc hội cũng đã ban hành một đạo luật riêng về tư pháp người chưa thành niên; khi gặp việc cụ thể, gia đình nên đối chiếu quy định mới nhất.
Người có nhược điểm về thể chất khiến không tự bào chữa được, người có nhược điểm về tâm thần hoặc là người có khó khăn trong nhận thức thuộc nhóm luật bắt buộc phải có người bào chữa. Người không biết tiếng Việt được quyền có người phiên dịch. Khi những bảo đảm này bị bỏ qua, đó là căn cứ để khiếu nại và để người bào chữa đề nghị loại bỏ lời khai thu được.
Gia đình có con em hoặc người thân thuộc các nhóm trên nên chủ động thông báo tình trạng cho cơ quan đang thụ lý ngay từ đầu, kèm giấy tờ như giấy khai sinh, hồ sơ bệnh án, để bảo đảm thủ tục đặc biệt được áp dụng.
Câu hỏi thường gặp
Lời khai bị ép buộc có được dùng để kết tội không?
Theo nguyên tắc của luật tố tụng hình sự, chứng cứ thu thập không đúng trình tự, thủ tục, trong đó có lời khai do bức cung, dùng nhục hình, không có giá trị pháp lý và không được dùng làm căn cứ giải quyết vụ án. Việc chứng minh có ép buộc cần được trình bày qua kênh khiếu nại.
Đã lỡ ký biên bản sai thì còn sửa được không?
Vẫn có cách. Bạn có thể trình bày lại trong các lần lấy lời khai sau, nêu rõ lời khai trước chỗ nào không đúng và vì sao, thông qua người bào chữa làm văn bản kiến nghị, và gửi khiếu nại nếu việc ký có dấu hiệu bị ép buộc.
Có được yêu cầu xem đoạn ghi âm, ghi hình buổi hỏi cung không?
Người bào chữa có quyền đề nghị và trong một số giai đoạn được tiếp cận tài liệu trong hồ sơ, trong đó có dữ liệu ghi âm, ghi hình. Khi khiếu nại về bức cung, bạn có thể đề nghị cơ quan có thẩm quyền trích xuất bản ghi để đối chiếu.
Bị hỏi đi hỏi lại một câu nhiều lần có phải là bức cung không?
Không đương nhiên. Hỏi lặp lại để làm rõ mâu thuẫn là kỹ thuật bình thường. Nó chỉ trở thành vấn đề khi đi kèm đe doạ, dụ dỗ trái luật, ép ký nội dung có sẵn hoặc làm kiệt sức người khai một cách có chủ đích.
Muốn tố cáo hành vi dùng nhục hình thì gửi đơn ở đâu?
Bạn có thể gửi tới Viện kiểm sát nơi đang kiểm sát vụ việc. Với tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp do người có chức vụ thực hiện, cơ quan điều tra của Viện kiểm sát là nơi có thẩm quyền điều tra theo luật. Ghi rõ thời gian, địa điểm, người liên quan và hậu quả.
Làm việc vào ban đêm có trái luật không?
Luật quy định không hỏi cung vào ban đêm, trừ trường hợp không thể trì hoãn và phải ghi rõ lý do vào biên bản. Nếu buổi làm việc diễn ra ban đêm mà không có lý do được ghi, bạn có thể nêu điều này khi khiếu nại.