Người không hứa hẹn trước mà chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản, khi biết rõ tài sản đó do người khác phạm tội mà có, có thể bị truy cứu về tội chứa chấp, tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có. Nếu đã hứa hẹn trước với người lấy tài sản, ví dụ hẹn sẵn "lấy được thì mang đến đây", người đó có thể bị xem xét là đồng phạm của chính tội lấy tài sản.
Ranh giới giữa người mua lỡ phải đồ gian và người phạm tội nằm ở chữ biết rõ. Bài viết giúp người mua hàng cũ, chủ tiệm thu mua đồ cũ, thợ sửa điện thoại và cả những người hay được nhờ "cất hộ" hiểu ranh giới đó, nhận ra dấu hiệu nguy hiểm và biết phải làm gì khi phát hiện mình đang giữ tài sản có vấn đề. Góc đòi lại tiền của người mua ngay tình được bàn ở các site chuyên về mua bán, chuyển nhượng.
Tội này nói gì, nói bằng lời thường
Có ba yếu tố cần cùng có mặt. Thứ nhất, tài sản phải do người khác phạm tội mà có, như trộm cắp, cướp giật, lừa đảo. Thứ hai, người chứa chấp hoặc tiêu thụ biết rõ điều đó. Thứ ba, họ không hứa hẹn trước với người phạm tội. Hành vi chứa chấp là cất giữ, che giấu tài sản; hành vi tiêu thụ là mua, bán, đổi, cầm, nhận làm quà, giúp bán lại.
Khác với tội trộm cắp, tội này không phụ thuộc vào một mốc giá trị tối thiểu để có thể bị xem xét; giá trị tài sản và khoản thu lợi chủ yếu ảnh hưởng đến khung hình phạt. Vì vậy, một người thu mua chiếc điện thoại cũ mà biết rõ là đồ vừa giật được vẫn có thể bị xử lý, dù chiếc máy không đắt.
Cũng cần phân biệt với trường hợp người giữ tài sản mà không biết. Một người được nhờ trông xe, giữ túi đồ, hoàn toàn không có thông tin gì về nguồn gốc, thì không có yếu tố biết rõ. Nhưng từ thời điểm biết ra, ví dụ được công an thông báo hoặc người gửi tự kể, mà vẫn tiếp tục cất giấu hoặc trả lại cho người gửi để họ mang đi, thì tình thế pháp lý thay đổi.
Lý do pháp luật trừng phạt hành vi này khá đơn giản: nếu không có người mua và người cất giữ, đồ lấy được sẽ khó biến thành tiền. Chặn khâu tiêu thụ là một cách hạn chế trộm cắp, cướp giật. Từ góc người dân, hiểu điều này giúp bạn thấy rằng mua rẻ một món đồ không rõ nguồn gốc không chỉ là chuyện rủi ro mất tiền.
"Biết rõ" được nhận ra qua những dấu hiệu nào
Giá thấp bất thường so với thị trường. Một chiếc xe máy gần như mới được bán với giá bằng một phần nhỏ giá thị trường, không có lý do hợp lý, là dấu hiệu mà người mua bình thường phải đặt câu hỏi.
Không có giấy tờ hoặc giấy tờ không khớp. Xe không có giấy đăng ký, số khung số máy có dấu vết bị đục sửa, điện thoại không có hộp và người bán không mở được tài khoản gắn với máy.
Cách bán vội vàng, lảng tránh. Hẹn giao dịch ban đêm ở nơi vắng, không cho biết địa chỉ, đòi tiền mặt ngay, giải thích nguồn gốc mỗi lúc một khác.
Người bán đã có biểu hiện hoặc lời nói cho thấy tài sản là đồ lấy được. Người bán tự kể là "hàng mới lấy", "hàng không giấy", hoặc chính người mua đã được người khác cảnh báo.
Mua đi mua lại nhiều lần cùng một người với cùng kiểu hàng. Một người thu mua liên tục nhận hàng từ cùng một nguồn với những dấu hiệu trên thì càng khó nói là không biết.
Hứa hẹn trước: khi người mua trở thành đồng phạm
Điều kiện "không hứa hẹn trước" là chỗ tách tội chứa chấp, tiêu thụ ra khỏi tội lấy tài sản. Nếu trước khi tài sản bị lấy, một người đã hứa với kẻ lấy rằng sẽ mua lại, sẽ cất giữ, sẽ tìm người tiêu thụ, thì lời hứa đó đã tiếp thêm ý chí cho hành vi phạm tội. Khi ấy người hứa hẹn có thể bị xem xét là đồng phạm với vai trò giúp sức của chính tội trộm cắp, cướp giật hay lừa đảo, thường nặng hơn so với tội tiêu thụ đơn thuần.
Lời hứa không nhất thiết phải là một thoả thuận chi tiết. Một tiệm thu mua quen nhận đều đặn hàng từ cùng một nhóm người, giữa hai bên đã có sự ngầm hiểu "cứ mang tới là mua", cũng có thể được đánh giá là có hứa hẹn từ trước, tuỳ chứng cứ. Đây là lý do những mối làm ăn "không hỏi nguồn gốc" luôn tiềm ẩn rủi ro lớn hơn nhiều so với khoản lời từ từng món hàng.
Với người dân, bài học rút ra rất ngắn: không nhận lời mua trước, cất giữ trước những thứ mà người kia "sắp lấy được", dù là lời nói đùa trong bàn nhậu hay trong tin nhắn.
Người mua ngay tình được bảo vệ đến đâu
Pháp luật dân sự bảo vệ người chiếm hữu ngay tình ở một mức nhất định, nhưng với tài sản bị trộm cắp, cướp giật hoặc bị chiếm đoạt ngoài ý chí của chủ, chủ sở hữu thường vẫn có quyền đòi lại. Với tài sản phải đăng ký quyền sở hữu như ô tô, xe máy, quyền đòi lại của chủ càng rõ. Vì vậy người mua ngay tình phần lớn trường hợp phải giao trả tài sản, rồi đòi người bán hoàn lại tiền và bồi thường thiệt hại.
Nói cách khác, ngay tình giúp bạn không bị coi là người phạm tội, nhưng không giữ được món đồ cho bạn. Khoản tiền đã trả chỉ lấy lại được nếu tìm được người bán và họ có khả năng trả. Đây là rủi ro tài chính thật mà người mua đồ cũ cần tính trước khi xuống tiền.
Một số thói quen làm giảm rủi ro này: chỉ mua khi có giấy tờ, hoá đơn khớp với tài sản; gặp người bán trực tiếp, ghi lại thông tin của họ; lập giấy mua bán dù chỉ viết tay; với xe thì làm thủ tục sang tên đúng quy định ngay sau khi mua. Những thứ này vừa giúp bạn chứng minh sự ngay tình, vừa là căn cứ để đòi tiền khi có chuyện.
Những vị trí dễ vướng và mức độ rủi ro
Bảng dưới đây sắp xếp những người hay dính vào loại vụ việc này theo vai trò. Đánh giá thực tế luôn phụ thuộc vào chứng cứ về việc người đó có biết rõ hay không.
| Vai trò | Tình huống thường gặp | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Người mua cá nhân | Mua điện thoại, xe máy cũ qua mạng xã hội, chợ đồ cũ | Mua ngay tình thường không bị xử lý hình sự nhưng có thể phải trả lại tài sản |
| Tiệm thu mua đồ cũ, phế liệu | Nhận dây điện, thiết bị, đồ gia dụng không rõ chủ | Nên ghi chép, kiểm tra người bán; nhận đồ có dấu hiệu rõ ràng là rủi ro lớn |
| Thợ sửa, tiệm điện thoại | Nhận phá khoá, thay vỏ, bán lại linh kiện từ máy không rõ nguồn gốc | Tham gia làm mất dấu vết tài sản có thể bị xem xét nặng hơn |
| Người được nhờ cất giữ hộ | Người quen gửi một túi đồ, một chiếc xe "để tạm vài hôm" | Biết rõ là đồ phạm tội mà có vẫn cất là chứa chấp |
| Người hẹn trước sẽ mua | Hứa với người lấy tài sản là sẽ nhận mua | Có thể bị xem xét là đồng phạm tội lấy tài sản |
Điểm chung của các vai trò rủi ro là không hỏi, không ghi, không kiểm tra. Với người làm nghề thu mua, thói quen kiểm tra giấy tờ và ghi chép không chỉ là nghĩa vụ mà còn là cách tự bảo vệ khi bị hỏi đến.
Chủ tiệm thu mua đồ cũ, sửa điện thoại: thói quen phòng ngừa
Người kinh doanh liên quan đến đồ cũ là những người dễ bị kéo vào vụ việc nhất. Một số thói quen đơn giản giúp giảm rủi ro:
- Ghi chép mỗi lần thu mua: người bán là ai, thông tin giấy tờ tuỳ thân, mô tả tài sản, giá mua, ngày giờ.
- Với thiết bị điện tử, kiểm tra số sê-ri trên máy và hộp, yêu cầu người bán thoát tài khoản cá nhân gắn với máy ngay trước mặt.
- Với xe, đối chiếu giấy đăng ký với số khung, số máy; không nhận xe có dấu hiệu đục sửa số.
- Từ chối thẳng những món đồ có dấu hiệu bất thường, thay vì mua rẻ rồi "để đó xem".
- Khi có thông báo của công an về tài sản bị mất, hoặc nghi ngờ một món đồ đang giữ, chủ động báo cơ quan công an nơi gần nhất.
Thói quen ghi chép còn giúp ích khi chính tiệm bị mất trộm hoặc bị lừa, vì nó cho thấy tiệm làm ăn minh bạch.
Lỡ mua phải hoặc đang giữ đồ có vấn đề: làm gì
Khi phát hiện tài sản mình mua hoặc đang cất hộ có thể là đồ do người khác phạm tội mà có, những bước sau giúp bạn không biến từ người ngay tình thành người vi phạm:
- Dừng mọi giao dịch với tài sản đó: không bán lại, không cho, không đem đi cầm, không tháo rời. Bán lại khi đã biết rõ là chính hành vi tiêu thụ.
- Không xoá các tin nhắn, hoá đơn, thông tin liên lạc với người đã bán hoặc gửi.
- Liên hệ công an xã, phường nơi cư trú, trình bày sự việc và giao nộp tài sản theo hướng dẫn.
- Cung cấp thông tin về người bán hoặc người gửi một cách trung thực.
- Về khoản tiền đã trả, bạn có quyền yêu cầu người bán hoàn trả và bồi thường; cách đòi theo góc dân sự được bàn ở các site chuyên về mua bán, chuyển nhượng.
Chủ động giao nộp và hợp tác là bằng chứng mạnh nhất cho thấy bạn không biết, hoặc không chấp nhận giữ tài sản đó khi đã biết.
Câu hỏi thường gặp
Mua điện thoại cũ giá rẻ qua mạng, sau đó công an đến thu thì có bị phạt không?
Nếu bạn mua ngay tình, không biết và không có lý do để biết đó là đồ phạm tội mà có, thường bạn không bị xử lý hình sự, nhưng phải giao lại máy để trả cho chủ. Bạn có thể yêu cầu người bán hoàn tiền. Những dấu hiệu bất thường lúc mua sẽ được xem xét khi đánh giá bạn có biết hay không.
Người quen gửi cất hộ đồ, sau mới biết là đồ trộm thì phải làm sao?
Không trả lại cho người đó để họ mang đi nơi khác, cũng không tự ý bán hay vứt bỏ. Hãy liên hệ công an xã, phường, trình bày đúng sự việc và giao nộp tài sản. Việc chủ động báo khi vừa biết là điều quan trọng để phân biệt bạn với người chứa chấp.
Mua đồ gian nhưng không biết thì có phải chứng minh mình không biết không?
Nguyên tắc là cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh người bị buộc tội biết rõ. Tuy nhiên, các dấu hiệu khách quan như giá quá rẻ, không giấy tờ, số khung bị sửa sẽ được dùng để đánh giá. Giữ hoá đơn, tin nhắn, thông tin người bán giúp bạn giải thích rõ hoàn cảnh mua.
Thợ sửa điện thoại nhận phá khoá máy cho khách thì có liên quan gì không?
Nếu biết hoặc có dấu hiệu rõ ràng chiếc máy không thuộc quyền của khách mà vẫn phá khoá, xoá dữ liệu để máy dùng được, người thợ có nguy cơ bị xem xét liên quan đến việc tiêu thụ hoặc tiếp tay. Thợ nên yêu cầu khách chứng minh quyền sở hữu trước khi nhận những việc như vậy.
Đã biết là đồ gian rồi đem bán lại để gỡ vốn có sao không?
Có. Khi đã biết rõ tài sản do người khác phạm tội mà có, việc bán lại chính là hành vi tiêu thụ. Mong muốn gỡ lại tiền không phải là lý do để được miễn trách nhiệm. Cách đúng là giao nộp tài sản và đòi tiền từ người đã bán cho bạn.
Tiệm thu mua phế liệu có bắt buộc phải ghi thông tin người bán không?
Tuỳ loại hình. Một số ngành như dịch vụ cầm đồ thuộc nhóm kinh doanh có điều kiện về an ninh, trật tự và có nghĩa vụ ghi chép theo quy định; với thu mua phế liệu, nên hỏi cơ quan quản lý nơi đăng ký kinh doanh về yêu cầu hiện hành. Dù bắt buộc hay không, ghi chép đầy đủ là cách tự bảo vệ tốt nhất khi có tài sản bị truy tìm.