Trách nhiệm hình sự là trách nhiệm cá nhân: người thân không tự động bị liên đới chỉ vì sống chung nhà với người cất giữ chất ma tuý. Gia đình chỉ dính vào chuyện hình sự khi chính mình có hành vi riêng, như cùng cất giữ, biết mà giúp cất, chuyển đi, tiêu thụ, hoặc để người khác dùng chỗ ở của mình làm nơi sử dụng chất ma tuý. Pháp luật cũng có quy định riêng về việc người thân trong gia đình không tố giác hoặc che giấu nhau, với những giới hạn rất rõ.
Bài này viết cho cha mẹ, vợ chồng, anh chị em đang ở trong tình huống khó nhất: phát hiện người mình thương có liên quan tới chất cấm. Mục đích là để bạn biết ranh giới trách nhiệm của mình, tránh những phản ứng vô tình kéo cả gia đình vào vụ việc, và biết những con đường đúng luật để giúp người thân, từ khuyên đầu thú tới đăng ký cai nghiện. Bài không thay cho tư vấn của luật sư trong vụ việc cụ thể.
Sống chung nhà không đồng nghĩa với cùng chịu trách nhiệm
Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) chỉ truy cứu trách nhiệm người có lỗi với hành vi của chính họ. Một người mẹ không biết con trai giấu chất ma tuý trong phòng riêng thì không có lỗi gì với hành vi tàng trữ đó. Khi cơ quan chức năng khám xét và phát hiện, họ sẽ làm rõ chất đó của ai, ai biết, ai tham gia. Những người trong nhà có thể được mời làm việc để lấy lời khai, nhưng được mời làm việc không có nghĩa là bị coi là người phạm tội.
Tình hình thay đổi khi người thân biết và có hành động. Biết con giữ chất ma tuý và đồng ý cất hộ trong tủ của mình, chở hộ đi giao, cầm tiền bán hộ, đó là tham gia vào hành vi phạm tội và có thể bị xem là đồng phạm, hoặc bị truy cứu về chính hành vi tàng trữ, vận chuyển. Ở đây không còn là chuyện "người nhà" nữa. Tương tự, cho người khác, kể cả bạn bè của con, dùng nhà mình để sử dụng chất ma tuý có thể cấu thành tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma tuý, một tội danh độc lập.
Vì thế, câu hỏi đúng không phải "gia đình có bị liên đới không", mà là "mình đã làm gì, và sắp làm gì".
Hai quy định về người thân hay bị hiểu sai
Không tố giác tội phạm. Pháp luật hình sự quy định người biết rõ tội phạm đang được chuẩn bị, đang thực hiện hoặc đã được thực hiện mà không tố giác thì có thể bị xử lý trong một số trường hợp. Tuy nhiên, luật có ngoại lệ cho ông bà, cha mẹ, con, cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng của người phạm tội: những người này không phải chịu trách nhiệm hình sự về việc không tố giác, trừ trường hợp tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng khác.
Che giấu tội phạm. Che giấu tội phạm là hành vi sau khi tội phạm đã xảy ra, không hứa hẹn trước, mà che giấu người phạm tội, dấu vết, tang vật hoặc cản trở việc phát hiện, xử lý. Ngoại lệ cho người thân cũng tồn tại ở đây với giới hạn tương tự: không áp dụng với tội xâm phạm an ninh quốc gia và tội đặc biệt nghiêm trọng khác.
Giới hạn quan trọng nhất. Nhiều tội về ma tuý, tuỳ tính chất và quy mô, có thể thuộc loại đặc biệt nghiêm trọng, khi đó ngoại lệ người thân không còn áp dụng. Và ngoại lệ chỉ nói về việc không tố giác, che giấu sau khi sự việc đã xảy ra; nó không bao giờ bao gồm việc tham gia cất giữ, vận chuyển, mua bán cùng người thân.
Ngoại lệ không phải lời khuyên. Quy định này thể hiện sự cân nhắc của luật với tình thân, không phải một con đường để gia đình chọn che giấu. Che giấu kéo dài thường chỉ khiến người thân lún sâu hơn, và gia đình mất cơ hội dùng các con đường được luật ghi nhận như đầu thú, khắc phục hậu quả, cai nghiện.
Những việc gia đình có thể đang làm và rủi ro tương ứng
Bảng dưới đây giúp bạn tự soi lại, ở mức nguyên lý. Vụ việc cụ thể cần luật sư đánh giá.
| Việc gia đình làm | Rủi ro pháp lý | Hướng nên làm |
|---|---|---|
| Không biết gì về việc người thân cất giữ | thường không có lỗi; có thể được mời làm việc để lấy lời khai | hợp tác, trình bày đúng sự thật |
| Biết nhưng không làm gì, không tố giác | thuộc ngoại lệ người thân trong phần lớn trường hợp, trừ các tội luật loại trừ | tìm cách khuyên người thân đầu thú, cai nghiện; hỏi luật sư |
| Giúp cất hộ, chuyển đi, vứt bỏ, nhận tiền hộ | có thể bị coi là đồng phạm hoặc phạm tội độc lập; ngoại lệ người thân không áp dụng | không làm |
| Để bạn bè người thân tới nhà sử dụng | có thể cấu thành tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma tuý | không cho phép, chấm dứt ngay |
| Báo công an, đưa người thân tới trình diện | không có rủi ro pháp lý cho người báo; người thân có thể được xem xét tình tiết giảm nhẹ | cân nhắc cùng luật sư |
Điều đáng chú ý: phản ứng tự nhiên nhất của nhiều gia đình là "dọn dẹp" cho xong chuyện. Đó lại chính là hành vi rủi ro cao nhất, vì nó biến người thân vô can thành người tham gia.
Phát hiện người thân có liên quan đến chất ma tuý: nên làm gì trước tiên
Không có công thức chung cho mọi gia đình, nhưng các bước dưới đây giúp bạn không làm tình hình tệ hơn:
- Giữ bình tĩnh, không chạm vào, không di chuyển, không tự tiêu huỷ thứ bạn nghi là chất cấm; vừa vì an toàn sức khoẻ, vừa để không biến mình thành người tham gia.
- Nói chuyện với người thân khi họ tỉnh táo, ở nơi riêng tư. Mục tiêu là hiểu họ đang ở tình trạng nào: sử dụng, nghiện, hay liên quan tới mua bán.
- Nếu người thân đang sử dụng hoặc đã nghiện: tìm hiểu các hình thức cai nghiện tự nguyện tại gia đình, cộng đồng hoặc tại cơ sở cai nghiện; liên hệ UBND hoặc công an xã, phường nơi cư trú để được hướng dẫn đăng ký.
- Nếu có dấu hiệu người thân tham gia mua bán, vận chuyển: tìm luật sư ngay để được tư vấn về việc ra đầu thú, quyền và nghĩa vụ khi làm việc với cơ quan điều tra.
- Chấm dứt mọi việc bạn bè của người thân tới nhà tụ tập sử dụng.
- Nếu có trẻ nhỏ trong nhà, bảo đảm trẻ không tiếp xúc với bất kỳ thứ gì đáng ngờ.
- Tìm hỗ trợ cho chính mình: nhân viên công tác xã hội ở địa phương, bác sĩ, tư vấn tâm lý. Gia đình có người nghiện cũng cần được giúp đỡ.
Đầu thú, tự nguyện khai báo, tích cực hợp tác là những tình tiết mà pháp luật hình sự ghi nhận khi xem xét trách nhiệm. Mức được xem xét đến đâu tuỳ vụ việc, nên quyết định này nên có luật sư đồng hành.
Sử dụng, nghiện và mua bán: ba chuyện khác nhau trước pháp luật
Gia đình thường gộp tất cả vào một chữ "dính ma tuý", nhưng pháp luật phân biệt rõ. Sử dụng trái phép chất ma tuý (không kèm tàng trữ để bán hay các hành vi khác) hiện chủ yếu bị xử lý hành chính và áp dụng các biện pháp quản lý theo Luật Phòng, chống ma tuý: người sử dụng được xác định tình trạng, có thể bị đưa vào diện quản lý tại xã, phường. Người nghiện có nghĩa vụ cai nghiện; luật khuyến khích cai nghiện tự nguyện, và người không tự nguyện có thể bị áp dụng biện pháp cai nghiện bắt buộc theo thủ tục riêng.
Còn tàng trữ, vận chuyển, mua bán, tổ chức sử dụng chất ma tuý là các tội phạm trong Bộ luật Hình sự, với khung hình phạt phụ thuộc vào loại chất, tình tiết và hậu quả. Bài không nêu các ngưỡng, vì việc đó không giúp gia đình làm đúng hơn; điều cần biết là tàng trữ trái phép chất ma tuý không nhằm mục đích mua bán vẫn là tội phạm.
Hiểu sự phân biệt này giúp gia đình chọn đúng con đường. Với người đang nghiện, con đường điều trị và cai nghiện là ưu tiên, và gia đình là chỗ dựa quan trọng nhất trong quá trình đó: người cai nghiện có gia đình đồng hành thường giữ được kết quả tốt hơn người bị bỏ mặc. Với người có dấu hiệu liên quan mua bán, việc cần làm trước tiên là có luật sư.
Chủ nhà cho thuê, chủ nhà trọ: trách nhiệm đến đâu
Một tình huống gần với gia đình là chủ nhà cho thuê phòng phát hiện người thuê cất giữ, sử dụng chất cấm. Về nguyên lý, chủ nhà không biết thì không có lỗi với hành vi của người thuê. Nhưng chủ nhà có nghĩa vụ quản lý cư trú theo quy định, và nếu đã biết người thuê, hoặc bạn bè họ, dùng phòng làm nơi sử dụng chất ma tuý mà vẫn để mặc, thậm chí thu thêm tiền, thì có thể bị xem xét về hành vi chứa chấp.
Hợp đồng thuê nên có điều khoản cấm sử dụng, tàng trữ chất cấm và quyền chấm dứt hợp đồng khi vi phạm. Khi có dấu hiệu, chủ nhà nên báo công an xã, phường thay vì tự vào phòng khám xét, vì tự ý vào chỗ ở của người khác cũng có thể là hành vi vi phạm.
Những tình huống này thường rối, có tranh chấp tiền cọc, tài sản. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng ban đầu về quyền của chủ nhà, rồi làm việc với cơ quan chức năng.
Câu hỏi thường gặp
Con giấu ma tuý trong phòng mà cha mẹ không biết thì cha mẹ có bị xử lý không?
Nếu cha mẹ thật sự không biết và không tham gia, cha mẹ không có lỗi với hành vi đó. Cha mẹ có thể được mời làm việc để lấy lời khai. Hãy hợp tác và trình bày đúng những gì mình biết.
Biết chồng sử dụng ma tuý mà không báo công an thì vợ có phạm tội không?
Vợ, chồng thuộc nhóm người thân được luật loại trừ trách nhiệm về tội không tố giác trong phần lớn trường hợp. Nhưng nếu vợ giúp cất giữ, mua hộ, hoặc để người khác tới nhà sử dụng, thì đó là chuyện khác và có thể bị xử lý.
Có nên tự vứt bỏ số ma tuý tìm thấy trong nhà để xong chuyện không?
Không nên. Tự di chuyển, tiêu huỷ có thể bị coi là hành vi che giấu tang vật, khiến người thân vô can thành người có liên quan, chưa kể nguy hiểm cho sức khoẻ. Hãy hỏi luật sư hoặc liên hệ cơ quan chức năng.
Đưa con tới công an tự khai có giúp con được xử nhẹ hơn không?
Tự thú, đầu thú, thành khẩn khai báo là những tình tiết pháp luật hình sự ghi nhận khi xem xét trách nhiệm. Mức được xem xét tuỳ vụ việc cụ thể, nên gia đình nên có luật sư tư vấn trước và đi cùng.
Đăng ký cai nghiện tự nguyện cho người nhà ở đâu?
Gia đình liên hệ UBND hoặc công an xã, phường nơi người nghiện cư trú để được hướng dẫn về các hình thức cai nghiện tự nguyện tại gia đình, cộng đồng hoặc tại cơ sở cai nghiện, cùng hồ sơ cần chuẩn bị.
Bạn của con tới nhà sử dụng ma tuý khi cha mẹ đi vắng thì cha mẹ có bị liên quan không?
Nếu cha mẹ không biết và không cho phép, cha mẹ thường không có lỗi. Khi đã biết, cần chấm dứt ngay, không để tái diễn, vì việc biết mà để mặc có thể bị xem xét về hành vi chứa chấp.