Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia cấm xúi giục, kích động, lôi kéo, ép buộc người khác uống rượu, bia, và hành vi này có thể bị xử phạt hành chính. Khi khách đã uống tự lái xe về rồi gây tai nạn, trách nhiệm về vụ tai nạn trước hết thuộc về người cầm lái; người mời rượu, chủ quán không tự động gánh trách nhiệm thay. Nhưng họ có thể vướng trách nhiệm riêng nếu có hành vi khác, như đưa xe của mình cho khách say điều khiển, hoặc bán rượu bia cho người dưới 18 tuổi.
Ở Việt Nam, ép rượu thường được coi là phép lịch sự, "không uống là không nể nhau". Bài này đặt văn hoá đó cạnh quy định pháp luật để bạn thấy đâu là ranh giới, và những việc người chủ tiệc, chủ quán nên làm để vừa giữ không khí, vừa không để khách mang rủi ro ra đường. Mọi tình huống là ví dụ giả định.
Ép uống: từ thói quen bàn nhậu đến hành vi bị cấm
Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia có hiệu lực từ năm 2020 đưa ra danh sách các hành vi bị nghiêm cấm. Trong đó có hành vi xúi giục, kích động, lôi kéo, ép buộc người khác uống rượu, bia. Như vậy ép rượu không chỉ là chuyện tế nhị trong giao tiếp, mà là hành vi pháp luật cấm và có chế tài xử phạt hành chính theo văn bản hướng dẫn.
Ranh giới giữa mời và ép nằm ở sự tự nguyện. Mời là đưa ra lời đề nghị và chấp nhận câu trả lời "không". Ép là tiếp tục dồn ép khi người kia đã từ chối: đặt điều kiện "không uống là coi thường", phạt uống vì đến muộn, dùng vị thế cấp trên để buộc cấp dưới uống, thách đố, chuốc cho say. Trên thực tế việc xử phạt cần có chứng cứ và người phản ánh, nhưng điều đó không làm hành vi trở thành đúng.
Nếu việc ép uống đi kèm hành vi đe doạ, cưỡng ép bằng vũ lực hoặc gây hậu quả nghiêm trọng đến sức khoẻ của người bị ép, trách nhiệm có thể vượt xa mức xử phạt hành chính, tuỳ đánh giá của cơ quan có thẩm quyền. Chuốc rượu cho người khác say mèm không còn là chuyện vui.
Ai có thể vướng trách nhiệm gì quanh một bữa tiệc
Bảng dưới tách vai từng người quanh một bữa tiệc có rượu. Đây là nguyên lý chung; mỗi vụ việc được xem xét theo chứng cứ cụ thể.
| Vai | Hành vi cần tránh | Trách nhiệm có thể đặt ra |
|---|---|---|
| Người mời, người cùng bàn | Ép, thách, phạt uống; ngăn người khác can khách đang say | Xử phạt hành chính về ép uống; trách nhiệm đạo lý khi hậu quả xảy ra |
| Chủ nhà đưa xe của mình cho khách say | Giao xe, chìa khoá cho người đã uống | Xử phạt về giao xe cho người không đủ điều kiện; nếu gây hậu quả nghiêm trọng có thể bị truy cứu; liên quan bồi thường |
| Chủ quán, nhân viên phục vụ | Bán, phục vụ rượu bia cho người dưới 18 tuổi; ép khách uống thêm | Xử phạt hành chính theo quy định về kinh doanh, phục vụ rượu bia |
| Doanh nghiệp tổ chức tiệc | Để tài xế của công ty uống rồi lái xe công ty đưa người về | Trách nhiệm của chủ phương tiện, của người sử dụng lao động khi người lao động gây thiệt hại |
| Người cầm lái | Lái xe khi có nồng độ cồn | Xử phạt hành chính, trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả đủ ngưỡng, bồi thường |
Điều đáng chú ý là ở hầu hết các dòng, trách nhiệm không gắn với việc rót rượu mà gắn với một hành vi cụ thể: ép, đưa xe, phục vụ trẻ vị thành niên. Pháp luật hiện chưa có quy định chung buộc người mời rượu chịu trách nhiệm cho mọi việc người uống làm sau đó.
Người mời có phải bồi thường khi khách say gây tai nạn không?
Nguyên tắc chung: người gây thiệt hại bồi thường. Bộ luật Dân sự đặt nghĩa vụ bồi thường lên người có hành vi xâm phạm gây thiệt hại do lỗi của mình, và lên chủ sở hữu, người chiếm hữu nguồn nguy hiểm cao độ. Người cầm lái và chủ chiếc xe gây tai nạn là những người đầu tiên được xem xét.
Người mời rượu không tự động là người phải bồi thường. Việc mời ai đó uống không tự nó tạo ra nghĩa vụ bồi thường cho thiệt hại do người đó gây ra trên đường. Để buộc người mời bồi thường, cần chứng minh hành vi có lỗi của họ và mối liên hệ với thiệt hại, điều mà toà án phải đánh giá theo từng vụ, và trên thực tế không phổ biến.
Khác hẳn khi người mời đưa xe cho khách. Nếu chủ nhà đưa xe của mình cho khách say điều khiển, chủ nhà trở thành người giao nguồn nguy hiểm cao độ cho người không đủ điều kiện. Khi đó trách nhiệm bồi thường của chủ xe được xem xét theo quy định riêng, và có thể có cả trách nhiệm hình sự nếu hậu quả nghiêm trọng.
Trách nhiệm đạo lý thì luôn còn. Dù pháp luật không quy trách nhiệm, nhiều người mời rượu sống day dứt khi người khách của mình gặp nạn trên đường về. Điều đó đủ để mỗi chủ tiệc cân nhắc lại cách mời.
Chủ quán: nghĩa vụ pháp lý và những việc nên làm
Với cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống có bán rượu bia, pháp luật quy định những nghĩa vụ cụ thể như không bán, không cung cấp rượu bia cho người chưa đủ 18 tuổi, có giấy phép bán rượu tiêu dùng tại chỗ khi kinh doanh loại rượu thuộc diện phải cấp phép, niêm yết thông tin theo quy định. Nhân viên phục vụ không được ép khách uống thêm để tăng doanh thu.
Pháp luật hiện chưa có quy định chung buộc chủ quán phải ngăn khách say tự lái xe về. Việc tự ý giữ xe của khách khi khách đòi lấy xe cũng có thể dẫn tới tranh chấp với khách. Cách hợp lý là khuyên nhủ, đề nghị gọi xe công nghệ, liên hệ người đi cùng hoặc người nhà của khách, nhận giữ xe qua đêm nếu khách đồng ý.
Nhiều quán đã chủ động hợp tác với dịch vụ lái xe hộ, dán thông tin gọi xe ở quầy, nhắc nhở khách bằng lời trước khi thanh toán. Những việc nhỏ này không chỉ là trách nhiệm xã hội; chúng giúp quán tránh những rắc rối khi khách của mình gặp tai nạn ngay trước cửa và được khách quen tin tưởng hơn.
Chủ tiệc có trách nhiệm: làm gì trước, trong và sau bữa
Dù tổ chức tiệc ở nhà, đám cưới, liên hoan công ty hay gặp mặt bạn bè, bạn có thể làm những việc sau để không ai mang rủi ro ra đường:
- Trước tiệc: nhắc khách nếu định uống thì không đi xe tự lái, gợi ý đi chung hoặc đi taxi; với tiệc công ty, bố trí xe đưa đón.
- Trong tiệc: mời một lần, tôn trọng lời từ chối, chuẩn bị đồ uống không cồn tử tế; không tổ chức trò thách uống, phạt uống.
- Chú ý người lái xe chở khách, tài xế của công ty: không mời họ uống, không để ai ép họ.
- Cuối tiệc: hỏi từng người về cách về nhà; gọi xe hộ người đã uống; nhận giữ xe máy, ô tô của khách qua đêm nếu khách đồng ý.
- Không đưa xe, chìa khoá của nhà mình cho người đã uống mượn, dù họ hứa "đi chậm thôi".
- Nếu có khách nhất quyết tự lái, nhờ người thân của họ can thiệp; giữ liên lạc tới khi biết họ về tới nơi.
Một chủ tiệc như vậy có thể bị trêu là "mất vui". Nhưng không ai trách người chủ tiệc đã gọi xe đưa mình về.
Tiệc cuối năm, liên hoan công ty: góc người sử dụng lao động
Các buổi tiệc tất niên, liên hoan sau dự án là những dịp lượng rượu bia tăng mạnh, và người lao động thường tự chạy xe về khuya. Doanh nghiệp không bị luật buộc phải đưa đón từng người, nhưng nội quy rõ ràng về rượu bia và việc bố trí xe đưa đón là cách bảo vệ người lao động hiệu quả, rẻ hơn rất nhiều so với hậu quả của một tai nạn.
Người quản lý cần đặc biệt tránh việc dùng vị thế cấp trên để mời ép cấp dưới uống. Ngoài việc vi phạm điều cấm của luật, nó tạo áp lực khiến người lao động khó từ chối, rồi lại tự lái xe về. Nếu tai nạn xảy ra trên đường từ tiệc về, câu chuyện có thể kéo theo nhiều vấn đề về quan hệ lao động, bảo hiểm và uy tín của doanh nghiệp.
Một cách làm nhiều doanh nghiệp đã áp dụng là gắn việc đưa đón vào chính kế hoạch tổ chức tiệc: chọn địa điểm gần điểm đón xe, thông báo trước giờ xe về, cử một vài người không uống làm đầu mối nhắc nhở và kiểm tra cuối buổi xem ai còn ở lại. Ngân sách cho vài chuyến xe nhỏ hơn nhiều so với một ngày nghỉ việc vì tai nạn, chưa kể những tổn thất không đo được bằng tiền đối với gia đình người lao động.
Với tài xế của công ty, quy định không uống rượu bia trong ca và trước khi lái nên được ghi rõ, kèm biện pháp kiểm tra nội bộ phù hợp. Khi tài xế lái xe công ty gây thiệt hại trong lúc thực hiện công việc được giao, doanh nghiệp có thể phải bồi thường trước rồi yêu cầu người lao động có lỗi hoàn trả theo quy định.
Câu hỏi thường gặp
Ép người khác uống rượu có bị phạt không?
Có. Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia cấm xúi giục, kích động, lôi kéo, ép buộc người khác uống rượu, bia, và hành vi này có thể bị xử phạt hành chính theo văn bản hướng dẫn. Mức phạt cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành. Việc xử lý thực tế cần có chứng cứ và người phản ánh.
Khách say lái xe gây tai nạn, chủ quán có phải bồi thường không?
Theo nguyên tắc chung, người cầm lái và chủ sở hữu chiếc xe là những người chịu trách nhiệm bồi thường trước tiên. Chủ quán không tự động phải bồi thường chỉ vì đã bán rượu. Trường hợp chủ quán có hành vi vi phạm cụ thể liên quan đến thiệt hại thì việc xem xét trách nhiệm do toà án quyết định theo từng vụ.
Chủ quán có được giữ xe không cho khách say lái về không?
Pháp luật chưa có quy định chung trao cho chủ quán quyền giữ xe của khách trái ý họ, và việc giữ xe có thể dẫn tới tranh chấp. Cách hợp lý là khuyên nhủ, gọi xe công nghệ, liên hệ người thân của khách, đề nghị giữ xe qua đêm nếu khách đồng ý.
Bán bia cho học sinh 17 tuổi có vi phạm không?
Có. Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia cấm bán, cung cấp rượu bia cho người chưa đủ 18 tuổi. Cơ sở kinh doanh có thể bị xử phạt. Khi nghi ngờ tuổi của khách, nhân viên nên đề nghị xem giấy tờ tuỳ thân trước khi phục vụ.
Sếp mời uống mà không uống có sao không?
Không có quy định nào buộc người lao động phải uống rượu bia trong các buổi tiệc của công ty. Ngược lại, việc ép buộc người khác uống là hành vi bị luật cấm. Bạn có thể từ chối lịch sự, giải thích rằng mình phải lái xe hoặc vì sức khoẻ; một nơi làm việc tử tế sẽ tôn trọng điều đó.
Cho khách mượn xe nhà mình về khi khách đã uống thì sao?
Đây là hành vi giao xe cho người không đủ điều kiện điều khiển và bị xử phạt hành chính. Nếu khách gây tai nạn nghiêm trọng và bạn biết rõ họ đã uống, bạn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự, đồng thời liên quan tới bồi thường với tư cách chủ xe. Gọi xe cho khách luôn là lựa chọn tốt hơn.