Lời lẽ xúc phạm người khác trên mạng xã hội có thể dẫn tới ba loại hậu quả pháp lý khác nhau: bị phạt hành chính, bị kiện đòi bồi thường dân sự, hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội làm nhục người khác. Điểm chia ba ngả không nằm ở chỗ câu chửi thô hay nhẹ, mà ở mức độ xâm phạm nhân phẩm, cách thức thực hiện, số lần lặp lại và hậu quả gây ra cho người bị xúc phạm.
Bài này đi qua từng tầng theo cách người không học luật cũng theo được: thế nào là xúc phạm "nghiêm trọng", vì sao việc dùng mạng làm vụ việc nặng hơn, ai được quyền yêu cầu xử lý, và người lỡ buông lời quá đà nên làm gì để không tự đẩy mình xuống tầng sâu hơn. Các ví dụ đều là ví dụ giả định, không gắn với vụ việc có thật nào.
Danh dự, nhân phẩm được pháp luật bảo vệ ở mấy tầng
Bộ luật Dân sự ghi nhận quyền của mỗi cá nhân được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín. Đây là tầng nền: ai làm tổn hại tới những giá trị đó thì người bị hại có quyền yêu cầu gỡ bỏ, cải chính, xin lỗi và bồi thường, dù hành vi kia nhẹ đến đâu. Tầng này không cần chờ cơ quan nhà nước phạt hay khởi tố; người bị hại tự mình yêu cầu, thương lượng, và nếu không xong thì khởi kiện ra toà.
Tầng thứ hai là xử phạt vi phạm hành chính. Pháp luật có quy định xử phạt hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm của người khác, và có quy định riêng cho việc dùng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ nội dung xúc phạm. Ở tầng này, cơ quan có thẩm quyền ra quyết định phạt, thường kèm biện pháp buộc gỡ bỏ nội dung vi phạm. Người vi phạm không có án tích, nhưng quyết định phạt được lưu lại và có thể là căn cứ đánh giá nếu sau này tái phạm.
Tầng thứ ba là hình sự. Bộ luật Hình sự có tội làm nhục người khác, áp dụng khi hành vi xúc phạm đạt tới mức "nghiêm trọng". Ba tầng này không loại trừ nhau hoàn toàn: một người có thể vừa bị xử lý hình sự vừa phải bồi thường dân sự. Nhưng cùng một hành vi thì không vừa bị phạt hành chính vừa bị truy cứu hình sự; khi đã đủ dấu hiệu tội phạm, vụ việc chuyển sang đường hình sự.
Bảng so sánh ba tầng xử lý với lời lẽ xúc phạm
Bảng dưới gom lại để bạn nhìn một lần thấy sự khác nhau. Mức phạt tiền và khung hình phạt cụ thể không ghi ở đây, vì các văn bản này được sửa nhiều lần; khi cần con số, hãy đối chiếu bản hợp nhất hiện hành.
| Tầng | Khi nào thường rơi vào | Ai khởi động | Hậu quả chính |
|---|---|---|---|
| Dân sự | Có lời lẽ làm tổn hại danh dự, kể cả mức nhẹ, gây thiệt hại vật chất hoặc tinh thần | Người bị xúc phạm tự yêu cầu hoặc khởi kiện | Gỡ bỏ, xin lỗi, cải chính, bồi thường thiệt hại vật chất và tổn thất tinh thần |
| Hành chính | Xúc phạm danh dự, nhân phẩm nhưng chưa tới mức nghiêm trọng; chia sẻ nội dung xúc phạm trên mạng | Cơ quan có thẩm quyền khi nhận phản ánh hoặc tự phát hiện | Phạt tiền, buộc gỡ bỏ nội dung; không có án tích |
| Hình sự | Xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự; có thể nặng hơn khi dùng mạng, phạm tội nhiều lần, gây hậu quả lớn | Ở khung cơ bản: cơ quan tố tụng khởi tố khi có yêu cầu của bị hại | Hình phạt theo Bộ luật Hình sự, có án tích, vẫn phải bồi thường dân sự |
Điểm hay bị hiểu nhầm là cột thứ ba. Với tội làm nhục người khác ở khung cơ bản, pháp luật tố tụng xếp vào nhóm chỉ khởi tố khi có yêu cầu của người bị hại. Nghĩa là nếu người bị xúc phạm không yêu cầu, vụ việc thường dừng ở hành chính hoặc dân sự, trừ khi hành vi rơi vào khung nặng hơn.
Thế nào là xúc phạm "nghiêm trọng"
Không có một danh sách từ ngữ cố định. Luật không liệt kê câu nào là tội, câu nào là phạt. Cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá trong bối cảnh cụ thể: lời lẽ, hình ảnh đi kèm, mối quan hệ giữa hai bên, nơi đăng, số người tiếp cận, và phản ứng của cộng đồng xung quanh người bị hại.
Tính hạ thấp nhân phẩm rõ rệt. Những nội dung gán cho người khác hình ảnh nhục nhã, bêu riếu thân thể, ghép ảnh mang tính sỉ nhục, gọi tên kèm lời lẽ tục tĩu liên tục, thường bị coi nặng hơn một câu cáu giận buột ra trong lúc tranh cãi.
Mức độ lan rộng. Một bài đăng công khai được chia sẻ hàng nghìn lượt khác hẳn một bình luận bị xoá sau vài phút. Mạng xã hội làm lời xúc phạm đi xa và lưu lại lâu, nên đây thường là yếu tố được cân nhắc kỹ.
Hậu quả với người bị hại. Người bị xúc phạm phải nghỉ việc, con cái bị bạn bè trêu chọc, sức khoẻ tinh thần sa sút cần điều trị: những hậu quả này cho thấy mức xâm phạm thực tế, không chỉ là cảm giác bị tổn thương.
Tính lặp lại và có chủ đích. Đăng đi đăng lại, lập nhiều tài khoản để tiếp tục công kích, kêu gọi người khác vào cùng chửi bới cho thấy ý định hạ nhục có chủ đích, khác với một lần nóng giận.
Vì sao làm trên mạng lại bị coi nặng hơn
Với tội làm nhục người khác, việc sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để thực hiện hành vi là một tình tiết định khung tăng nặng theo Bộ luật Hình sự hiện hành. Nói dễ hiểu: cùng một lời xúc phạm, nói giữa hai người trong phòng kín và đăng lên trang cá nhân công khai là hai chuyện có sức nặng khác nhau trước pháp luật. Bạn nên đối chiếu bản hợp nhất để biết khung cụ thể, nhưng nguyên lý này đã ổn định qua nhiều năm.
Lý do rất thực tế. Trên mạng, người xem không chỉ là vài người có mặt mà có thể là cả khu phố, đồng nghiệp, họ hàng, người lạ ở nơi khác. Nội dung được chụp lại, chia sẻ tiếp, nằm trong kết quả tìm kiếm nhiều năm sau. Người đăng có thể xoá bài gốc nhưng không thu hồi được các bản đã lan đi. Thiệt hại vì vậy kéo dài và khó khắc phục hơn.
Đây cũng là lý do người bình thường dễ vướng nhất. Nhiều người nghĩ trang cá nhân là "nhà mình", đăng gì là quyền của mình. Thực tế, khi để chế độ công khai hoặc trong nhóm có hàng nghìn thành viên, bài đăng đã ra khỏi phạm vi riêng tư. Ví dụ giả định: chị A bức xúc vì bị hàng xóm nói xấu, đăng ảnh người hàng xóm kèm lời lẽ miệt thị lên nhóm cư dân của chung cư. Bài đăng có thể không làm chị A bị khởi tố ngay, nhưng đã đủ để người hàng xóm yêu cầu xử phạt và đòi bồi thường.
Lỡ đăng lời lẽ quá đà: việc nên làm ngay
Người đang đọc bài này có khi chính là người vừa đăng một bài trong lúc tức giận. Những bước dưới đây giúp hạn chế thiệt hại cho cả người bị xúc phạm lẫn chính bạn, theo hướng sửa sai chứ không phải che giấu.
- Gỡ bài hoặc bình luận càng sớm càng tốt. Việc gỡ không xoá được trách nhiệm đã phát sinh, nhưng ngăn thiệt hại lan thêm và cho thấy thiện chí.
- Không đăng thêm bài giải thích theo kiểu tiếp tục công kích. Bài "đính chính" mà vẫn mỉa mai, nhắc lại chuyện cũ thường làm vụ việc nặng hơn.
- Chủ động liên hệ xin lỗi người bị xúc phạm, bằng tin nhắn lịch sự hoặc qua người trung gian cả hai bên tin cậy. Lời xin lỗi nên rõ ràng, không kèm điều kiện.
- Nếu người bị hại yêu cầu, cân nhắc xin lỗi công khai ở đúng nơi đã đăng nội dung cũ. Đây là một trong những biện pháp khắc phục mà luật dân sự cũng ghi nhận.
- Trao đổi về bồi thường nếu có thiệt hại thực tế. Thoả thuận nên ghi thành văn bản, có chữ ký hai bên, ghi rõ nội dung đã thống nhất.
- Khi nhận giấy mời làm việc từ cơ quan công an, đến đúng hẹn, trình bày trung thực. Nếu tình huống phức tạp, nên có luật sư đi cùng.
Thiện chí khắc phục không làm hành vi biến mất, nhưng pháp luật hình sự lẫn hành chính đều coi việc tự nguyện khắc phục hậu quả, bồi thường, thành khẩn là tình tiết được xem xét. Ở các vụ chỉ khởi tố theo yêu cầu bị hại, một cuộc hoà giải thành thật đôi khi khép lại mọi chuyện.
Người bị xúc phạm có những quyền gì
Nếu bạn là người bị xúc phạm, việc đầu tiên là giữ chứng cứ trước khi nội dung bị xoá: chụp màn hình có thấy tên tài khoản, thời gian, đường dẫn bài viết, số lượt chia sẻ; ghi lại các bình luận hưởng ứng. Có điều kiện thì nhờ thừa phát lại lập vi bằng ghi nhận nội dung trên mạng, vì vi bằng có giá trị chứng cứ cao hơn ảnh chụp tự làm.
Sau đó bạn có thể chọn một hoặc kết hợp nhiều hướng. Hướng thứ nhất là yêu cầu trực tiếp người đăng gỡ bài, xin lỗi. Hướng thứ hai là báo cáo nội dung với nền tảng mạng xã hội để được gỡ theo chính sách cộng đồng. Hướng thứ ba là gửi đơn phản ánh tới công an xã, phường nơi bạn cư trú hoặc nơi người kia cư trú để xem xét xử phạt hành chính. Hướng thứ tư, khi bạn cho rằng hành vi đã nghiêm trọng, là gửi đơn tố giác kèm yêu cầu khởi tố. Hướng thứ năm là khởi kiện dân sự đòi bồi thường.
Mỗi hướng có thời hạn riêng để thực hiện; chuyện thời hiệu xử phạt, thời hiệu khởi kiện được trình bày ở các bài chuyên về thời hạn, bạn nên tra sớm để không lỡ. Khi người xúc phạm là người thân, đồng nghiệp hay hàng xóm mà bạn còn phải gặp hằng ngày, hướng hoà giải thường giữ được nhiều thứ hơn hướng kiện tụng, nhưng đó là lựa chọn của bạn, không ai được ép.
Khi nào nên gặp luật sư ngay
Phần lớn tranh cãi trên mạng có thể tự xử lý bằng gỡ bài, xin lỗi và hoà giải. Tuy vậy, có những tình huống bạn không nên tự xoay xở một mình, dù bạn đang ở phía bị xúc phạm hay phía bị tố:
- Bạn nhận được giấy triệu tập hoặc thông báo về việc đã có quyết định khởi tố liên quan tới bài đăng của mình.
- Nội dung bị lan rộng trên nhiều trang, nhiều nhóm và gây thiệt hại lớn về công việc, kinh doanh, sức khoẻ.
- Hai bên đều đã đăng bài công kích lẫn nhau, mỗi người vừa là người bị hại vừa có thể là người vi phạm.
- Có yếu tố người chưa thành niên, ví dụ con bạn là người đăng bài hoặc là người bị xúc phạm.
- Bên kia đòi một khoản bồi thường bạn thấy vô lý hoặc đe doạ sẽ "làm to chuyện" nếu không trả tiền.
- Nội dung xúc phạm đi kèm ảnh riêng tư, thông tin cá nhân như địa chỉ nhà, nơi làm việc, số tài khoản.
Luật sư giúp bạn đánh giá vụ việc đang ở tầng nào, chuẩn bị hồ sơ đúng cách và tránh những phát ngôn bất lợi trong lúc làm việc với cơ quan chức năng. Việc chọn người tư vấn nên dựa vào kinh nghiệm thực tế với các vụ việc trên môi trường mạng.
Câu hỏi thường gặp
Chửi một câu trong lúc cãi nhau trên mạng có bị đi tù không?
Thường là không. Một câu buột ra trong lúc tranh cãi, không lặp lại, không lan rộng, hiếm khi đạt mức xúc phạm nghiêm trọng để thành tội. Tuy vậy, câu đó vẫn có thể bị xử phạt hành chính và người bị xúc phạm vẫn có quyền đòi xin lỗi, bồi thường nếu có thiệt hại.
Xoá bài rồi thì có còn bị xử lý không?
Có thể vẫn bị. Trách nhiệm phát sinh từ lúc nội dung được đăng và người khác tiếp cận được. Nếu người bị hại đã lưu chứng cứ, việc xoá không làm mất hành vi. Dù vậy, xoá sớm giúp hạn chế thiệt hại và được ghi nhận là có thiện chí khắc phục.
Người bị xúc phạm rút đơn thì vụ việc có dừng không?
Với tội làm nhục người khác ở khung cơ bản, việc khởi tố phụ thuộc vào yêu cầu của bị hại. Nếu bị hại rút yêu cầu một cách tự nguyện thì vụ án thường được đình chỉ, và sau đó không được yêu cầu lại, trừ trường hợp rút vì bị ép buộc. Khung nặng hơn thì không phụ thuộc yêu cầu.
Đăng trong nhóm kín có được coi là công khai không?
Nhóm kín vẫn có thể có hàng trăm, hàng nghìn thành viên, nên vẫn là nơi nhiều người tiếp cận. Cơ quan chức năng xét theo thực tế số người xem được và khả năng lan ra ngoài, không chỉ dựa vào chữ "kín" trong cài đặt của nhóm.
Người nổi tiếng hay người bình thường thì được bảo vệ khác nhau không?
Quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm là như nhau với mọi cá nhân. Điều khác nhau thường là mức độ lan truyền và thiệt hại thực tế, vì nội dung về người có nhiều người theo dõi dễ lan xa hơn. Góp ý, phê bình có căn cứ về việc làm công khai của một người không bị coi là xúc phạm.
Chụp màn hình bằng điện thoại có dùng làm chứng cứ được không?
Được, nếu ảnh chụp thể hiện rõ tài khoản, thời gian, nội dung và bạn giữ được thiết bị gốc. Trong vụ việc có tranh chấp gay gắt, nên kết hợp thêm vi bằng của thừa phát lại hoặc đề nghị cơ quan chức năng thu thập để tăng giá trị chứng minh.