Ghép mặt người khác vào ảnh, video để chế giễu, khi người đó không đồng ý, là xâm phạm quyền của cá nhân đối với hình ảnh; nếu nội dung ghép mang tính hạ nhục, gán cho họ hành vi không có thật hoặc mang tính khiêu dâm, việc này có thể bị xử phạt hành chính, buộc bồi thường, và ở mức nghiêm trọng thì bị xem xét trách nhiệm hình sự. "Chỉ đùa cho vui" không phải lý do loại trừ trách nhiệm, vì pháp luật nhìn vào hậu quả với người bị ghép và cách nội dung được lan truyền.
Công cụ chỉnh ảnh, ứng dụng ghép mặt, phần mềm tạo ảnh bằng trí tuệ nhân tạo khiến việc làm một bức ảnh chế chỉ mất vài giây. Bài này viết cho người hay chia sẻ ảnh chế, cho phụ huynh có con tuổi mới lớn, và cho người đang bị ghép ảnh: đâu là trêu đùa chấp nhận được, đâu là vi phạm, và người bị hại nên làm gì. Các tình huống là ví dụ giả định.
Quyền đối với hình ảnh: ai được dùng ảnh của bạn
Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình. Nguyên tắc chung là việc sử dụng hình ảnh của một người phải được người đó đồng ý; với người chưa thành niên còn cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người đại diện theo quy định. Có một số ngoại lệ như hình ảnh dùng vì lợi ích công cộng, hoặc hình ảnh từ hoạt động công cộng như hội nghị, sự kiện thể thao, biểu diễn, nhưng ngoại lệ này không bao gồm việc làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh.
Ghép ảnh là một bước xa hơn việc sử dụng hình ảnh: ảnh gốc bị biến đổi để tạo ra một tình huống không có thật. Người xem có thể tin rằng người trong ảnh đã thực sự ở nơi đó, làm việc đó. Vì vậy ngoài quyền hình ảnh, ảnh ghép thường đụng tới danh dự, nhân phẩm, và trong nhiều trường hợp là thông tin sai sự thật về một người cụ thể.
Điều này đúng với cả ảnh bạn tự chụp được của người khác lẫn ảnh họ đã tự đăng công khai. Việc một người đăng ảnh đại diện công khai không có nghĩa là họ đồng ý cho bất kỳ ai lấy khuôn mặt đó ghép vào nội dung chế giễu.
Các kiểu ảnh chế thường gặp và mức độ rủi ro
Không phải mọi ảnh chế đều giống nhau. Bảng dưới sắp xếp từ nhẹ tới nặng để bạn hình dung vì sao cùng là "ảnh chế" mà hậu quả pháp lý khác nhau rất xa.
| Kiểu nội dung | Ví dụ giả định | Hướng đánh giá chung |
|---|---|---|
| Ảnh chế chính mình hoặc có người trong ảnh đồng ý | Nhóm bạn cùng làm ảnh chế kỷ niệm, ai cũng vui vẻ | Không vấn đề khi các bên thật sự đồng ý |
| Ảnh chế nhẹ nhàng, gửi riêng trong nhóm nhỏ | Ghép mặt bạn thân vào nhân vật hoạt hình, chỉ gửi trong nhóm bốn người | Rủi ro thấp nhưng vẫn nên hỏi ý người đó trước |
| Ảnh chế chế giễu ngoại hình, khuyết tật, gia cảnh | Ghép mặt bạn cùng lớp vào thân hình con vật kèm lời miệt thị, đăng nhóm lớp | Xâm phạm danh dự, nhân phẩm; có thể bị xử lý kỷ luật, hành chính |
| Ảnh ghép gán hành vi không có thật | Ghép mặt đồng nghiệp vào cảnh say xỉn, nhận phong bì, rồi đăng công khai | Thông tin sai sự thật về người cụ thể; nặng có thể bị xem xét về vu khống |
| Ảnh, video ghép nội dung nhạy cảm, khiêu dâm | Dùng công cụ ghép mặt người quen vào nội dung nhạy cảm | Rất nghiêm trọng: xâm phạm nhân phẩm nặng nề, có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự |
Hai dòng cuối là vùng mà người làm và người lan truyền đều có thể phải chịu trách nhiệm. Đặc biệt với dòng cuối, kể cả khi chỉ gửi cho một người, hậu quả với nạn nhân thường rất nặng và cơ quan chức năng xử lý nghiêm.
Những yếu tố đẩy một bức ảnh chế sang vùng hình sự
Mục đích hạ nhục. Pháp luật hình sự có tội làm nhục người khác khi hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự. Một bức ảnh ghép được làm ra rõ ràng để bêu xấu, hạ thấp một người trước đông người là dạng hành vi có thể được xem xét theo hướng này.
Gán hành vi phạm pháp hoặc trái đạo đức không có thật. Ảnh ghép khiến người xem tin rằng ai đó đã trộm cắp, nhận hối lộ, ngoại tình là đang loan truyền điều bịa đặt về người đó. Khi đủ các yếu tố, đây là dấu hiệu của tội vu khống.
Sử dụng mạng để phát tán. Đăng lên mạng xã hội, nhóm đông người khiến nội dung lan nhanh và khó thu hồi. Việc sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông để thực hiện hành vi thường được xem là tình tiết làm tăng tính nghiêm trọng.
Hậu quả với người bị ghép. Người bị ghép phải nghỉ học, mất việc, bị gia đình nghi ngờ, rơi vào trầm cảm hoặc có hành vi tự gây hại. Hậu quả càng nặng, khả năng vụ việc vượt khỏi mức xử phạt hành chính càng cao.
Dùng để ép buộc, đe doạ. Doạ tung ảnh ghép nếu người kia không đưa tiền, không làm theo yêu cầu là một nhóm hành vi khác hẳn, nghiêm trọng hơn nhiều so với trêu chọc. Trường hợp này người bị hại nên trình báo công an ngay.
Ảnh tạo bằng trí tuệ nhân tạo có khác gì không
Công cụ trí tuệ nhân tạo cho phép tạo ra ảnh, video, giọng nói giống người thật mà người không chuyên khó phân biệt. Về nguyên lý pháp lý, việc dùng công cụ gì không làm thay đổi bản chất hành vi: dùng khuôn mặt, giọng nói của một người để tạo nội dung chế giễu, gán sự việc không có thật cho họ mà không được đồng ý vẫn là xâm phạm quyền hình ảnh, danh dự, nhân phẩm. Ngược lại, nội dung càng giống thật, khả năng người xem tin là thật càng cao, và tổn hại cho người bị ghép càng lớn.
Một số người nghĩ ghi chú "ảnh do máy tạo" hay "chỉ để giải trí" ở góc ảnh là đủ. Ghi chú như vậy có thể giúp người xem biết đó không phải ảnh thật, nhưng không thay thế được sự đồng ý của người có khuôn mặt bị dùng, và không xoá được tính chất hạ nhục nếu nội dung mang tính hạ nhục. Ảnh bị chia sẻ lại thường mất luôn dòng ghi chú.
Quy định riêng về nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra đang được hoàn thiện. Khi cần xác định trách nhiệm cụ thể, bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn, thay vì dựa vào những lời truyền miệng kiểu "luật chưa có nên không sao".
Bị ghép ảnh lan truyền trên mạng: các bước xử lý
Người bị ghép ảnh thường hoảng loạn và xấu hổ, đặc biệt là học sinh, sinh viên. Điều quan trọng nhất là bạn không có lỗi và có quyền được bảo vệ. Các bước nên làm:
- Không xoá, không chặn ngay người đăng trước khi lưu chứng cứ. Chụp màn hình bài đăng, tài khoản đăng, thời gian, các nơi đã chia sẻ, lưu đường dẫn.
- Giữ lại ảnh gốc của bạn nếu biết ảnh ghép được lấy từ đâu; đây là bằng chứng cho thấy ảnh đã bị chỉnh sửa.
- Báo cáo nội dung với nền tảng mạng xã hội theo mục vi phạm quyền riêng tư, giả mạo hoặc nội dung nhạy cảm không đồng thuận. Các nền tảng lớn thường ưu tiên xử lý loại nội dung này.
- Nói với người thân tin cậy; với học sinh, báo cho cha mẹ và giáo viên chủ nhiệm. Đừng đối mặt một mình.
- Nếu nội dung mang tính khiêu dâm, kèm đe doạ, đòi tiền hoặc lan rộng, trình báo ngay với công an xã, phường nơi cư trú, mang theo toàn bộ chứng cứ đã lưu.
- Nếu ảnh hưởng tới sức khoẻ tinh thần, tìm hỗ trợ tâm lý và giữ hồ sơ khám; đây cũng là căn cứ chứng minh thiệt hại khi yêu cầu bồi thường.
Người bị ghép có quyền yêu cầu người làm ảnh và người phát tán gỡ bỏ, xin lỗi công khai, bồi thường thiệt hại tinh thần và vật chất. Đừng đồng ý chuyển tiền hay làm theo bất kỳ yêu cầu nào của người đang đe doạ tung ảnh.
Năm câu tự hỏi trước khi đăng một ảnh chế có mặt người khác
Phần lớn rắc rối với ảnh chế đến từ việc đăng quá nhanh trong lúc đang vui. Trước khi bấm đăng hoặc chuyển tiếp, hãy dừng vài giây và tự trả lời:
- Người trong ảnh đã biết và đồng ý chưa? Nếu chưa hỏi, hãy giả định là họ chưa đồng ý. Một tin nhắn hỏi ý chỉ mất vài giây và tránh được phần lớn mâu thuẫn.
- Nếu là khuôn mặt của mình, mình có thấy vui không? Ảnh chế về ngoại hình, cân nặng, màu da, khuyết tật, hoàn cảnh gia đình gần như luôn gây tổn thương, dù người làm không có ý xấu.
- Người xem có thể tin đây là thật không? Ảnh ghép càng giống thật, càng dễ bị hiểu là sự việc có thật về người đó, và càng gần với việc loan truyền thông tin sai.
- Ảnh này đi xa hơn nhóm của mình thì sao? Ảnh gửi trong nhóm nhỏ có thể bị chụp lại, chuyển sang nhóm khác, lên trang công khai. Bạn không kiểm soát được bước đó.
- Nếu ngày mai người trong ảnh yêu cầu gỡ, mình có gỡ được hết không? Nếu câu trả lời là không, đó là dấu hiệu nên dừng từ bây giờ.
Năm câu trên không phải quy định pháp luật mà là cách tự kiểm. Chỉ cần một câu khiến bạn ngập ngừng, hãy giữ ảnh đó lại cho riêng mình hoặc xoá đi. Đùa vui với bạn bè vẫn có nhiều cách không cần dùng khuôn mặt của người khác.
Góc phụ huynh: khi con là người bị ghép, hoặc là người làm ảnh
Ở tuổi mới lớn, ảnh chế bạn bè trong nhóm lớp là chuyện xảy ra thường xuyên, và nhiều em không nghĩ tới hậu quả. Nếu con bạn là người bị ghép ảnh, hãy lắng nghe trước khi phán xét, tránh những câu như "sao con để người ta chụp ảnh", vì như vậy con sẽ không kể tiếp những lần sau. Cùng con lưu chứng cứ, báo nhà trường và nếu nặng thì trình báo cơ quan chức năng.
Nếu con bạn là người làm hoặc chia sẻ ảnh chế, hãy giúp con hiểu bức ảnh đó gây tổn thương ra sao cho bạn bị ghép, yêu cầu con gỡ ngay, xin lỗi trực tiếp và cùng gia đình bên kia tìm cách khắc phục. Theo Bộ luật Hình sự, người từ đủ 16 tuổi về nguyên tắc chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm trừ trường hợp luật quy định khác, người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm với một số tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng được luật liệt kê; còn trách nhiệm bồi thường dân sự của người chưa thành niên thường liên quan tới cha mẹ. Vì thế, việc cha mẹ chủ động khắc phục sớm có ý nghĩa cả về đạo đức lẫn pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Ghép mặt bạn bè vào ảnh vui rồi gửi riêng cho họ có sao không?
Gửi riêng cho chính người đó, nội dung vui vẻ, không hạ nhục, thường không phải vấn đề pháp lý. Rủi ro bắt đầu khi bạn đăng công khai hoặc gửi cho người khác mà không hỏi ý, hoặc khi nội dung chế giễu khiến người kia thấy bị xúc phạm.
Chia sẻ lại ảnh chế người khác đã làm thì có chịu trách nhiệm không?
Có thể có. Người chia sẻ góp phần lan truyền nội dung xâm phạm danh dự, quyền hình ảnh của người bị ghép. Mức trách nhiệm thường nhẹ hơn người làm ảnh, nhưng nếu biết rõ đó là ảnh ghép hạ nhục mà vẫn chia sẻ rộng, bạn vẫn có thể bị yêu cầu gỡ bỏ và bồi thường.
Ghép ảnh người nổi tiếng để chế giễu có bị xử lý không?
Người nổi tiếng cũng có quyền hình ảnh và quyền được bảo vệ danh dự như mọi cá nhân. Bình luận, châm biếm về hoạt động công khai của họ khác với ghép mặt họ vào nội dung bịa đặt, hạ nhục hay khiêu dâm. Loại sau có thể bị xử lý như với người bình thường.
Người làm ảnh ghép dùng tài khoản ảo thì có tìm được không?
Cơ quan chức năng có thẩm quyền đề nghị nền tảng và nhà mạng cung cấp dữ liệu phục vụ xác minh theo quy định. Việc dùng tài khoản ảo không làm mất trách nhiệm của người đăng. Phần của người bị hại là lưu đầy đủ chứng cứ và trình báo sớm.
Ảnh ghép đã bị xoá thì còn trình báo được không?
Vẫn được, nếu bạn hoặc người khác đã kịp lưu ảnh chụp màn hình, đường dẫn, tin nhắn có ảnh. Việc người đăng đã xoá cho thấy nội dung không còn lan tiếp, có thể được cân nhắc khi đánh giá mức độ, nhưng không xoá được hành vi đã xảy ra.
Có thể yêu cầu bồi thường bao nhiêu khi bị ghép ảnh?
Mức bồi thường tuỳ thiệt hại thực tế chứng minh được, gồm chi phí khắc phục, thu nhập bị mất, chi phí chữa trị và khoản bù đắp tổn thất tinh thần. Các bên có thể thoả thuận; không thoả thuận được thì toà án quyết định dựa trên chứng cứ và quy định hiện hành.