Theo bản hiện hành của Bộ luật Hình sự, lén lút lấy tài sản của người khác trị giá từ 2 triệu đồng trở lên có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội trộm cắp tài sản. Dưới 2 triệu đồng vẫn có thể thành tội khi đi kèm một số tình tiết, như người lấy đã bị xử phạt hành chính về hành vi chiếm đoạt mà còn vi phạm, hoặc tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại.
Mốc giá trị không phải là "hạn mức được phép". Dưới ngưỡng hình sự, hành vi vẫn bị xử phạt hành chính và người lấy vẫn phải trả lại hoặc bồi thường. Bài viết dành cho người bị mất đồ muốn biết vụ việc của mình sẽ được xử lý theo hướng nào, cho phụ huynh và chủ cửa hàng muốn hiểu đúng để phòng ngừa, và cho người lỡ có hành vi sai muốn biết việc nên làm.
Trộm cắp khác cướp, cướp giật, công nhiên chiếm đoạt ở đâu
Người dân hay gọi chung mọi kiểu mất đồ là "bị trộm", nhưng pháp luật phân biệt khá rõ theo cách thức lấy tài sản. Cách phân biệt này ảnh hưởng lớn đến mức độ nghiêm trọng của vụ việc.
| Hành vi | Đặc điểm nhận biết | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Trộm cắp | Lén lút, chủ tài sản không biết lúc tài sản bị lấy | Lấy điện thoại để trên bàn quán khi chủ quay đi |
| Cướp giật | Công khai và nhanh chóng giật lấy tài sản rồi tẩu thoát | Đi xe máy áp sát giật túi xách người đi bộ |
| Công nhiên chiếm đoạt | Công khai lấy tài sản, lợi dụng việc chủ không có điều kiện ngăn cản | Lấy hàng từ xe hàng bị lật khi tài xế bị thương nằm đó |
| Cướp tài sản | Dùng hoặc đe doạ dùng ngay tức khắc vũ lực để lấy tài sản | Khống chế người khác để lấy ví |
| Lạm dụng tín nhiệm | Tài sản được giao hợp pháp trước rồi mới bị chiếm đoạt | Mượn xe rồi đem bán |
Mỗi tội có ngưỡng và tình tiết riêng. Bài này chỉ đi sâu vào trộm cắp; mượn rồi không trả và cầm cố đồ đi thuê được bàn ở các bài khác trong cùng danh mục.
Ranh giới giữa các tội đôi khi mỏng. Một vụ bắt đầu là trộm cắp nhưng khi bị phát hiện, người lấy dùng vũ lực để giữ tài sản thì hướng xem xét có thể chuyển sang tội nặng hơn. Vì thế việc xác định tội danh luôn thuộc về cơ quan có thẩm quyền sau khi làm rõ toàn bộ diễn biến.
Mốc giá trị được xác định thế nào
Giá trị tài sản bị trộm không do người bị hại tự kê mà được xác định qua định giá tài sản trong tố tụng, thường theo giá thị trường tại thời điểm và nơi xảy ra sự việc. Một chiếc điện thoại mua ba năm trước giá 15 triệu đồng, đến khi bị lấy có thể chỉ còn vài triệu theo kết quả định giá. Ngược lại, một món đồ trông cũ nhưng thuộc loại hiếm có thể được định giá cao.
Người bị hại nên cung cấp mọi thông tin giúp việc định giá chính xác: hoá đơn mua, ảnh chụp tình trạng tài sản, thông số kỹ thuật, số sê-ri. Nếu không đồng ý với kết quả định giá, các bên có quyền đề nghị định giá lại theo trình tự luật định.
Trường hợp lấy nhiều lần, pháp luật có hướng dẫn riêng về cách xem xét. Điều cần biết ở góc phòng ngừa là: lặp lại hành vi không làm nó nhẹ đi. Phạm tội từ hai lần trở lên còn là tình tiết tăng nặng, và việc đã bị xử phạt hành chính về hành vi chiếm đoạt mà còn vi phạm chính là một trong những điều kiện khiến giá trị nhỏ vẫn thành tội.
Dưới 2 triệu đồng vẫn có thể thành tội trong những trường hợp nào
Đã bị xử phạt hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản mà còn vi phạm. Lần đầu lấy đồ giá trị nhỏ có thể chỉ bị phạt hành chính, nhưng quyết định xử phạt đó trở thành căn cứ để lần sau, dù giá trị nhỏ, vẫn có thể bị truy cứu.
Đã bị kết án về tội trộm cắp hoặc các tội chiếm đoạt tài sản khác mà chưa được xoá án tích. Người có tiền án về các tội như cướp, cướp giật, lừa đảo, lạm dụng tín nhiệm, nếu chưa được xoá án tích mà lại trộm cắp thì không còn được "ưu tiên" vì giá trị nhỏ. Cách tính thời hạn xoá án tích thuộc danh mục thời hạn của cụm site.
Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Ví dụ giả định: trộm biển báo, nắp cống, thiết bị phục vụ an toàn chung, dù giá trị không lớn nhưng hậu quả với cộng đồng có thể nghiêm trọng.
Tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại và gia đình họ. Chiếc xe đạp chở hàng rong, bộ đồ nghề của thợ sửa xe vỉa hè, có thể không đáng 2 triệu đồng nhưng mất nó là mất kế sinh nhai. Luật bảo vệ đặc biệt những người này.
Tài sản là di vật, cổ vật. Giá trị lịch sử, văn hoá không đo bằng giá thị trường, nên mốc tiền không phải yếu tố quyết định.
Dưới ngưỡng và không có tình tiết: không có nghĩa là "không sao"
Khi hành vi trộm cắp chưa đủ yếu tố để truy cứu hình sự, người vi phạm vẫn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự. Ngoài tiền phạt, tài sản phải được trả lại cho chủ, và nếu không còn thì phải bồi thường. Quyết định xử phạt được lưu lại và có thể là căn cứ để lần vi phạm sau bị xử lý nặng hơn như đã nêu ở trên.
Hậu quả ngoài pháp luật cũng không nhỏ. Nhân viên lấy đồ của công ty, dù giá trị nhỏ, có thể bị xử lý kỷ luật theo nội quy lao động, kể cả sa thải nếu nội quy quy định và đúng trình tự. Học sinh, sinh viên có thể bị nhà trường xử lý kỷ luật. Và với người bị hại, một món đồ nhỏ có khi lại là kỷ vật không thể thay thế.
Người bị mất đồ giá trị nhỏ vẫn nên trình báo, nhất là khi có camera hoặc người chứng kiến. Việc ghi nhận giúp cơ quan chức năng phát hiện những người lấy nhiều lần ở cùng khu vực, điều mà từng vụ đơn lẻ không thể hiện ra.
Phòng trọ, ký túc xá, nơi ở chung: mất đồ thì xử lý ra sao
Những nơi nhiều người ở chung như phòng trọ, ký túc xá, nhà tập thể công nhân là chỗ chuyện mất đồ giá trị nhỏ xảy ra thường xuyên nhất, và cũng là chỗ dễ nảy sinh nghi kỵ. Khi mất đồ, phản xạ phổ biến là tự lục ba lô, tủ của người mình nghi ngờ. Việc này không được phép: tự ý khám xét đồ đạc, chỗ ở của người khác có thể xâm phạm quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở và đời tư, và nếu nghi sai thì hậu quả còn nặng nề hơn.
Cách làm đúng là báo chủ nhà trọ hoặc ban quản lý ký túc xá, kiểm tra camera chung nếu có, ghi lại thời điểm và hoàn cảnh mất, rồi trình báo công an xã, phường nếu tài sản có giá trị hoặc mất nhiều lần. Chỉ cơ quan có thẩm quyền mới được khám xét theo trình tự luật định.
Phòng ngừa ở nơi ở chung khá đơn giản: tủ có khoá riêng, không để tiền mặt và giấy tờ có giá ở chỗ dễ thấy, ghi lại số sê-ri thiết bị điện tử, và bàn với chủ nhà về camera ở lối ra vào chung. Chủ nhà trọ cũng nên giữ sổ ghi người ra vào, vừa đúng quy định về quản lý cư trú, vừa giúp xác minh khi có sự việc.
Những tình tiết làm vụ trộm cắp nghiêm trọng hơn
Ngoài giá trị tài sản, Bộ luật Hình sự liệt kê một số tình tiết khiến hành vi trộm cắp bị xem xét ở mức nặng hơn. Ở mức người dân cần biết, có thể kể những nhóm sau; nội dung chi tiết và khung hình phạt cần đối chiếu bản hợp nhất hiện hành:
- Phạm tội có tổ chức, tức là nhiều người cấu kết chặt chẽ, có phân công.
- Có tính chất chuyên nghiệp, lấy việc trộm cắp làm nguồn sống chính.
- Hành hung để tẩu thoát khi bị phát hiện.
- Lợi dụng thiên tai, dịch bệnh, hoàn cảnh chiến tranh hoặc tình trạng khẩn cấp.
- Tái phạm nguy hiểm.
- Giá trị tài sản lớn, rất lớn, đặc biệt lớn theo các mốc cao hơn của điều luật.
Điểm đáng chú ý cho người dân là tình tiết "hành hung để tẩu thoát". Một người lấy đồ bị phát hiện mà xô xát với người bắt giữ thì tình thế pháp lý của họ xấu đi rõ rệt. Đây cũng là lý do người bị mất đồ không nên tự đuổi bắt trong tình huống nguy hiểm, mà nên ưu tiên an toàn và báo công an.
Người lỡ có hành vi lấy đồ: việc nên làm
Nếu bạn hoặc con em bạn đã lỡ lấy tài sản của người khác, có những việc vừa đúng đạo lý vừa được pháp luật ghi nhận:
- Dừng ngay và không bán, không cho, không cất giấu tài sản ở nơi khác.
- Trả lại tài sản cho chủ hoặc giao nộp cho công an xã, phường; nếu tài sản không còn thì chủ động đề nghị bồi thường.
- Thành thật khi được cơ quan chức năng hỏi. Tự thú, đầu thú, thành khẩn khai báo, tự nguyện khắc phục hậu quả là những tình tiết giảm nhẹ được pháp luật ghi nhận.
- Với người chưa thành niên, cha mẹ hoặc người giám hộ nên đi cùng và chủ động liên hệ với người bị hại để xin lỗi, bồi thường.
- Nếu đã nhận giấy mời làm việc, tìm hiểu quyền của mình và cân nhắc nhờ luật sư; nội dung này có danh mục riêng về việc bị mời làm việc, triệu tập.
Không có cách nào "làm cho nhẹ đi" ngoài việc trả lại, bồi thường và trung thực. Mọi mẹo che giấu chỉ biến một vi phạm nhỏ thành một vụ việc lớn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Lấy đồ của người khác trị giá 1 triệu đồng lần đầu thì bị xử lý thế nào?
Nếu không có tình tiết nào khác, hành vi thường bị xử phạt vi phạm hành chính và phải trả lại tài sản hoặc bồi thường. Tuy nhiên, nếu tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại, là di vật, cổ vật, hoặc gây ảnh hưởng xấu đến trật tự, thì vẫn có thể bị xem xét về hình sự.
Giá trị tài sản bị trộm tính theo giá mua hay giá hiện tại?
Thông thường giá trị được xác định thông qua định giá tài sản, căn cứ giá thị trường tại thời điểm và nơi xảy ra hành vi, không phải giá mua ban đầu. Người bị hại nên cung cấp hoá đơn, ảnh, thông số để việc định giá sát thực tế, và có quyền đề nghị định giá lại nếu không đồng ý.
Trộm cắp đã trả lại tài sản thì có được miễn truy cứu không?
Trả lại tài sản, bồi thường là tình tiết giảm nhẹ, không tự động làm mất trách nhiệm hình sự nếu hành vi đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Tuy vậy, trong những vụ việc ít nghiêm trọng, việc khắc phục hậu quả và sự tha thứ của người bị hại có thể được cân nhắc khi quyết định cách xử lý.
Người bị mất đồ có cần chứng minh giá trị tài sản không?
Người bị hại nên cung cấp càng nhiều thông tin càng tốt: hoá đơn, ảnh, hộp đựng có số sê-ri, lời người làm chứng. Việc xác định giá trị chính thức do cơ quan có thẩm quyền thực hiện qua định giá, nhưng thông tin của người bị hại giúp kết quả chính xác hơn.
Lấy đồ trong siêu thị bị bắt quả tang nhưng giá trị nhỏ thì có bị ghi vào hồ sơ không?
Nếu bị xử phạt hành chính, quyết định xử phạt được lưu trong hồ sơ quản lý của cơ quan có thẩm quyền và có thể là căn cứ khi xem xét những lần vi phạm sau. Đây không phải án tích, nhưng cũng không phải là chuyện qua đi không để lại dấu vết.
Thấy người khác đang trộm đồ của hàng xóm thì nên làm gì?
Ưu tiên an toàn của bản thân. Bạn có thể hô hoán, gọi người xung quanh, gọi công an, ghi nhớ đặc điểm và hướng đi của người đó. Pháp luật cho phép bất kỳ ai bắt người đang phạm tội quả tang và giải ngay đến cơ quan công an, nhưng không được đánh đập hay giữ người kéo dài.