Từ năm 2025, Quốc hội đã quyết định cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, tàng trữ, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Nghĩa là không chỉ người bán mà cả người sử dụng, người cất giữ đều đang làm điều pháp luật cấm. Mức xử phạt cụ thể với từng hành vi được quy định trong các văn bản hướng dẫn; bạn đối chiếu bản hiện hành, vì phần này mới và còn được điều chỉnh.
Thuốc lá điện tử phổ biến nhất ở nhóm tuổi học sinh, sinh viên: thiết kế nhỏ gọn, mùi thơm, dễ giấu trong cặp, dễ mua qua mạng. Bài này giúp phụ huynh hiểu con mình đang vướng gì về pháp lý, một rủi ro nghiêm trọng hơn mà nhiều gia đình không biết là sản phẩm bị pha chất ma tuý, và cách nói chuyện với con để con dừng lại mà không đẩy con ra xa.
Lệnh cấm nói gì, áp dụng với ai
Trước năm 2025, thuốc lá điện tử ở Việt Nam nằm trong vùng xám: không có hành lang cho phép kinh doanh, nhưng việc sử dụng cũng chưa bị cấm rõ ràng, nên hàng trôi nổi bán khắp nơi. Quyết định của Quốc hội cuối năm 2024 đã đóng vùng xám đó: thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, cùng các loại khí, chất gây nghiện, gây hại cho sức khoẻ con người bị cấm ở tất cả các khâu, từ sản xuất tới sử dụng.
Với người dân, điều này có ba hệ quả thực tế. Một, dùng thuốc lá điện tử, kể cả ở nhà, là vi phạm, có thể bị xử phạt hành chính và tịch thu thiết bị. Hai, tàng trữ, mang theo cũng là vi phạm, kể cả khi mua từ nước ngoài về. Ba, bán, kể cả bán lại cho bạn bè hay bán qua mạng, là kinh doanh hàng cấm, rủi ro cao hơn nhiều so với người dùng, và có thể bị truy cứu hình sự tuỳ quy mô, tình tiết.
Các trang chuyên về giấy phép kinh doanh đã giải thích vì sao không có giấy phép nào cho mặt hàng này. Ở đây, bài tập trung vào góc gia đình và người sử dụng.
Học sinh dùng thuốc lá điện tử: bị xử lý thế nào
Với pháp luật hành chính. Người chưa thành niên vi phạm hành chính được xử lý theo hướng giáo dục, có những quy định riêng về hình thức và mức xử phạt so với người lớn; người dưới một độ tuổi nhất định chỉ bị nhắc nhở, cảnh cáo. Thiết bị và sản phẩm bị tịch thu.
Với nhà trường. Hầu hết trường học có nội quy cấm hút thuốc dưới mọi hình thức. Học sinh vi phạm có thể bị kỷ luật theo quy định của ngành giáo dục và nội quy trường, kèm thông báo cho gia đình.
Với gia đình. Cha mẹ là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên, có trách nhiệm phối hợp với nhà trường, cơ quan chức năng. Nếu con nộp phạt, gia đình thường là người chi trả.
Khi con bán lại cho bạn. Đây là điểm phụ huynh hay xem nhẹ. Một học sinh nhập vài chiếc về bán cho bạn cùng lớp đang kinh doanh hàng cấm. Tuỳ tuổi và quy mô, hậu quả có thể nghiêm trọng hơn nhiều so với việc chỉ sử dụng.
Rủi ro lớn hơn: thuốc lá điện tử bị pha chất ma tuý
Những năm gần đây, cơ quan chức năng và báo chí nhiều lần cảnh báo về các sản phẩm được quảng cáo là thuốc lá điện tử, "tinh dầu", "nước vị" nhưng thực chất có pha chất ma tuý tổng hợp hoặc chất gây ảo giác. Học sinh, sinh viên là nhóm bị nhắm tới nhiều nhất, có trường hợp phải cấp cứu ngay tại trường. Người dùng thường không biết mình đang dùng gì, vì nhìn bên ngoài không phân biệt được.
Về pháp lý, khi sản phẩm có chứa chất ma tuý, câu chuyện chuyển sang một mức hoàn toàn khác: người sử dụng bị xử lý theo quy định về phòng, chống ma tuý, có thể phải xác định tình trạng nghiện; người tàng trữ, chia cho bạn, bán lại có thể bị truy cứu các tội về ma tuý trong Bộ luật Hình sự, nặng hơn rất nhiều so với vi phạm về thuốc lá điện tử.
Đây là lý do quan trọng nhất để phụ huynh không xem thuốc lá điện tử là chuyện nhỏ. Nếu con có dấu hiệu bất thường sau khi dùng, như lơ mơ, kích động, khó thở, co giật, hãy gọi cấp cứu 115 ngay và nói rõ với nhân viên y tế những gì con đã dùng.
Vì sao không nên coi đây là "chỉ là hơi nước có mùi"
Lời quảng cáo phổ biến nhất của thuốc lá điện tử là "chỉ là hơi nước", "ít hại hơn thuốc lá thường". Với thanh thiếu niên, cách nói này đặc biệt sai lệch. Phần lớn sản phẩm chứa nicotine, một chất gây nghiện mạnh, và não bộ ở tuổi mới lớn còn đang phát triển nên dễ hình thành phụ thuộc hơn người trưởng thành. Các tổ chức y tế lớn như Tổ chức Y tế Thế giới đã nhiều lần cảnh báo về tác hại của nicotine với khả năng tập trung, kiểm soát cảm xúc và nguy cơ chuyển sang hút thuốc lá điếu ở người trẻ.
Ngoài nicotine, dung dịch và hơi tạo ra còn chứa nhiều chất khác mà người dùng không kiểm soát được, nhất là với hàng trôi nổi không rõ nguồn gốc. Thiết bị dùng pin cũng từng gây cháy nổ khi sạc sai cách hoặc dùng hàng kém chất lượng.
Nói với con những điều này bằng thông tin cụ thể, không phóng đại. Trẻ tuổi mới lớn rất nhạy với lời doạ quá mức; một khi phát hiện bạn nói quá, con sẽ bỏ qua cả những phần bạn nói đúng.
Dấu hiệu con có thể đang dùng thuốc lá điện tử
Phụ huynh không cần đóng vai thám tử, và cũng không nên lục cặp, đọc tin nhắn của con một cách lén lút, vì khi con phát hiện, niềm tin giữa hai bên sẽ mất trước cả khi cuộc nói chuyện bắt đầu. Nhưng một số dấu hiệu chung gợi ý bạn nên mở lời:
- Mùi thơm ngọt lạ trên quần áo, trong phòng, trong xe, không giống nước hoa thông thường.
- Những vật nhỏ lạ trong cặp, túi áo mà con không giải thích được, kèm dây sạc lạ.
- Chi tiêu tăng mà không rõ vào việc gì, hay hỏi xin tiền lặt vặt.
- Khô miệng, ho nhẹ, uống nhiều nước hơn, cáu gắt khi bị gián đoạn.
- Thay đổi nhóm bạn, giữ điện thoại kín hơn, hay vào nhà vệ sinh lâu.
- Nhà trường thông báo con có mặt trong nhóm học sinh bị nhắc nhở.
Không dấu hiệu nào đủ để kết luận. Chúng chỉ là lý do để bạn bắt đầu một cuộc trò chuyện, không phải để buộc tội con.
Nói chuyện với con: những bước giúp con dừng lại
Cách cha mẹ phản ứng trong lần nói chuyện đầu tiên thường quyết định con có thành thật hay không. Một trình tự có thể tham khảo:
- Chọn lúc cả hai bình tĩnh, ở nơi riêng tư, không nói trước mặt anh chị em hay họ hàng.
- Mở đầu bằng điều bạn quan sát được và sự lo lắng của bạn, không mở đầu bằng lời buộc tội hay hình phạt.
- Hỏi con dùng từ bao giờ, mua ở đâu, bạn bè có dùng không. Lắng nghe hết trước khi nói.
- Giải thích ba điều cụ thể: thuốc lá điện tử đã bị cấm và hệ quả với con; nicotine gây nghiện và ảnh hưởng tới não bộ đang phát triển; nguy cơ sản phẩm bị pha chất ma tuý.
- Cùng con thống nhất việc dừng lại; thu giữ thiết bị, không bán lại, không cho người khác.
- Nếu con khó dừng vì đã phụ thuộc nicotine, đưa con đi khám để được bác sĩ tư vấn cai, thay vì chỉ dùng kỷ luật.
- Nếu biết nơi bán cho học sinh, báo nhà trường hoặc công an xã, phường để bảo vệ những đứa trẻ khác.
Con tuổi mới lớn thường thử vì tò mò, vì bạn bè, vì muốn được chấp nhận trong nhóm. Một cuộc nói chuyện tôn trọng thường hiệu quả hơn mười lần cấm đoán.
Người dùng, người giữ hộ, người bán: mỗi vai một mức rủi ro
Bảng tóm lược ở mức nguyên lý; mức xử phạt cụ thể đối chiếu văn bản hiện hành.
| Vai | Hành vi | Hướng xử lý chung |
|---|---|---|
| Người sử dụng | hút ở nhà, ở trường, nơi công cộng | xử phạt hành chính, tịch thu; người chưa thành niên xử lý theo hướng giáo dục |
| Người giữ hộ, mang theo | cất trong cặp, mang từ nước ngoài về | vi phạm về tàng trữ, vận chuyển hàng cấm; tịch thu |
| Người bán lẻ, bán lại | bán cho bạn bè, bán qua mạng xã hội | kinh doanh hàng cấm; tuỳ quy mô, tình tiết có thể bị truy cứu hình sự |
| Sản phẩm có chất ma tuý | dùng, giữ, chia, bán | chuyển sang xử lý theo quy định về ma tuý, nặng hơn rất nhiều |
Với người lớn trong nhà đang dùng thuốc lá điện tử, lệnh cấm cũng áp dụng như nhau. Cha mẹ bỏ trước thì lời khuyên với con mới có trọng lượng.
Với các tiệm tạp hoá, quán nước gần trường học từng bày bán sản phẩm này, lệnh cấm có nghĩa là phải ngừng hẳn, không còn chuyện bán kín cho khách quen. Hàng tồn nên được giao nộp theo hướng dẫn của cơ quan chức năng địa phương, không bán tháo cho học sinh.
Câu hỏi thường gặp
Hút thuốc lá điện tử ở nhà riêng có bị phạt không?
Lệnh cấm áp dụng với hành vi sử dụng, không phân biệt ở đâu. Trên thực tế, việc kiểm tra thường diễn ra ở nơi công cộng, trường học, nhưng về pháp lý, dùng ở nhà vẫn là sử dụng hàng cấm và có thể bị xử phạt khi bị phát hiện.
Mua thuốc lá điện tử ở nước ngoài mang về Việt Nam được không?
Không. Nhập khẩu, tàng trữ, vận chuyển thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đều bị cấm. Hàng có thể bị thu giữ khi qua hải quan và người mang có thể bị xử phạt.
Con dưới 16 tuổi bị bắt gặp hút thuốc lá điện tử thì bị xử lý thế nào?
Người chưa thành niên được xử lý theo hướng giáo dục, với những quy định riêng về độ tuổi và hình thức xử phạt. Nhà trường có thể kỷ luật theo nội quy. Thiết bị bị tịch thu và gia đình được thông báo để phối hợp.
Làm sao biết thuốc lá điện tử của con có bị pha chất ma tuý không?
Nhìn bên ngoài không thể biết. Nếu con có dấu hiệu bất thường sau khi dùng như lơ mơ, kích động, ảo giác, khó thở, hãy đưa con đi cấp cứu ngay và nói rõ với bác sĩ. Cơ quan chức năng mới có thể giám định sản phẩm.
Thuốc lá nung nóng có khác thuốc lá điện tử về mặt pháp lý không?
Không. Lệnh cấm áp dụng cho cả thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, ở tất cả các khâu từ sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu tới tàng trữ, vận chuyển và sử dụng.
Con đã nghiện nicotine thì cai thế nào?
Nên đưa con đi khám để bác sĩ đánh giá mức độ phụ thuộc và tư vấn cách cai phù hợp với tuổi. Gia đình hỗ trợ bằng cách giữ môi trường không khói thuốc, giúp con tránh nhóm bạn đang dùng và kiên nhẫn qua giai đoạn khó chịu ban đầu.