Quyết định không khởi tố vụ án hình sự là văn bản cơ quan có thẩm quyền ban hành sau khi kiểm tra, xác minh một tố giác, tin báo hay kiến nghị khởi tố và kết luận rằng không có căn cứ để mở một vụ án hình sự. Nó chấm dứt con đường hình sự ở thời điểm đó, nhưng không xoá sự việc: hành vi vẫn có thể bị xử phạt hành chính, thiệt hại vẫn có thể được đòi bằng đường dân sự, và quyết định vẫn có thể bị khiếu nại hoặc huỷ bỏ khi có căn cứ mới.
Văn bản này liên quan đến hai phía. Người đã gửi đơn tố giác muốn biết vì sao đơn của mình không dẫn tới vụ án và có thể làm gì tiếp. Người bị tố giác muốn biết mình đã thật sự "xong" hay chưa. Bài giải thích theo nguyên tắc của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015; thời hạn và thủ tục chi tiết bạn nên đối chiếu bản hợp nhất hiện hành.
Từ đơn tố giác đến quyết định: con đường một nguồn tin đi qua
Mọi vụ án hình sự đều bắt đầu từ một nguồn tin: người dân tố giác, cơ quan, tổ chức báo tin, cơ quan nhà nước kiến nghị khởi tố, hoặc chính cơ quan có thẩm quyền tự phát hiện. Khi nhận nguồn tin, cơ quan điều tra phải tiếp nhận, ghi vào sổ, rồi tiến hành kiểm tra, xác minh. Giai đoạn này chưa phải là điều tra vụ án; những người liên quan được mời đến để trình bày chứ chưa mang tư cách bị can.
Luật đặt ra một thời hạn giải quyết nguồn tin, tính bằng ngày, có thể kéo dài với vụ việc phức tạp và phải có sự kiểm sát của Viện kiểm sát. Hết thời hạn, cơ quan có thẩm quyền phải ra một trong ba loại quyết định: khởi tố vụ án, không khởi tố vụ án, hoặc tạm đình chỉ việc giải quyết nguồn tin. Không có lựa chọn "để đó".
Tạm đình chỉ khác không khởi tố. Tạm đình chỉ được dùng khi việc giải quyết đang phải chờ một điều kiện bên ngoài, chẳng hạn chờ kết quả giám định, định giá tài sản, chờ trả lời từ nước ngoài, hoặc chưa xác định được ai đã thực hiện hành vi. Khi điều kiện đó có, việc giải quyết được phục hồi. Còn không khởi tố là một kết luận: với những gì đã xác minh được, sự việc không đủ căn cứ để thành vụ án hình sự.
Hiểu đúng ba khả năng này giúp bạn đọc đúng văn bản mình nhận được, và tránh hai phản ứng sai thường gặp: người tố giác tưởng mình bị "bỏ rơi", còn người bị tố giác tưởng mình đã được "minh oan" theo nghĩa tuyệt đối.
Những căn cứ để không khởi tố, nói bằng lời thường
Không có sự việc phạm tội. Xác minh cho thấy chuyện được tố giác không hề xảy ra, hoặc xảy ra khác hẳn nội dung đơn. Ví dụ giả định: người tố giác cho rằng bị lấy mất chiếc xe, nhưng thực ra người nhà đã mượn và đã trả.
Hành vi không cấu thành tội phạm. Sự việc có thật nhưng thiếu một yếu tố mà luật hình sự đòi hỏi, chẳng hạn giá trị tài sản dưới ngưỡng và không có tình tiết nào khác, hoặc đây là tranh chấp hợp đồng thuần tuý chứ không có ý định chiếm đoạt từ đầu. Đây là căn cứ hay gặp nhất trong các vụ vay mượn, mua bán.
Người thực hiện chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự. Người dưới 14 tuổi không chịu trách nhiệm hình sự; người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu với một số tội nhất định ở mức nghiêm trọng cao. Không khởi tố không có nghĩa gia đình hết trách nhiệm dân sự hay các biện pháp giáo dục.
Đã có bản án hoặc quyết định đình chỉ có hiệu lực về chính hành vi đó. Một hành vi không bị xử hai lần.
Đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. Cách tính thời hiệu là đề tài riêng; điểm cần nhớ là thời gian trôi qua có thể làm mất khả năng truy cứu.
Tội phạm đã được đại xá, hoặc người thực hiện đã chết. Trường hợp người đã chết, luật vẫn mở đường cho việc xem xét lại khi cần minh oan cho người khác.
Với nhóm tội chỉ khởi tố theo yêu cầu của người bị hại, người bị hại không yêu cầu. Ví dụ thường gặp là một số trường hợp gây thương tích ở mức thấp. Chuyện rút yêu cầu khởi tố và hệ quả của nó là đề tài riêng của mảng thương tích – bồi thường.
Ai được nhận quyết định và mỗi bên nên đọc gì
Quyết định không khởi tố phải được gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp và cho cơ quan, tổ chức, cá nhân đã tố giác, báo tin hoặc kiến nghị. Bảng dưới gợi ý mỗi bên nên đọc kỹ phần nào.
| Người liên quan | Nhận được gì | Phần nên đọc kỹ |
|---|---|---|
| Người tố giác, người bị hại | Bản quyết định, kèm lý do không khởi tố | Căn cứ được nêu là gì; có ghi việc chuyển hồ sơ sang xử phạt hành chính hay không; có nhắc quyền khiếu nại |
| Người bị tố giác | Thường được thông báo kết quả; nếu không nhận được có thể đề nghị cơ quan đã làm việc cho biết | Căn cứ là "không có sự việc" hay "không cấu thành tội phạm" — hai căn cứ này mang ý nghĩa khác nhau với bạn |
| Viện kiểm sát | Bản quyết định kèm tài liệu | Kiểm sát tính có căn cứ; có quyền yêu cầu xem xét lại hoặc huỷ quyết định nếu thấy không đúng |
| Cơ quan có thẩm quyền xử phạt hành chính | Hồ sơ được chuyển sang khi hành vi có dấu hiệu vi phạm hành chính | Thời hạn xử phạt và quyền giải trình của người vi phạm |
Nếu bạn là người bị tố giác và căn cứ ghi là "hành vi không cấu thành tội phạm", hãy hiểu rằng sự việc vẫn được ghi nhận là có xảy ra. Điều đó có thể kéo theo xử phạt hành chính hoặc một vụ kiện dân sự từ phía bên kia.
Không khởi tố rồi, chuyện có thể đi tiếp theo hai hướng
Hướng thứ nhất là xử phạt hành chính. Khi hành vi không đủ yếu tố tội phạm nhưng có dấu hiệu vi phạm hành chính, cơ quan đã ra quyết định không khởi tố chuyển hồ sơ cho người có thẩm quyền xử phạt. Ví dụ giả định: hai người hàng xóm xô xát, một người tố giác người kia gây thương tích; giám định cho thấy thương tích không tới mức phải truy cứu và người bị hại cũng không yêu cầu khởi tố, nhưng hành vi đánh nhau vẫn có thể bị xử phạt về trật tự công cộng.
Hướng thứ hai là dân sự. Trong các vụ vay tiền, mua bán, góp vốn rồi không trả, không giao hàng, quyết định không khởi tố với căn cứ "không cấu thành tội phạm" thường đồng nghĩa với kết luận rằng đây là tranh chấp dân sự. Người cho vay, người mua vẫn có quyền đòi tiền bằng cách thương lượng, hoà giải, hoặc khởi kiện ra toà án dân sự. Quyết định không khởi tố không phán xử ai đúng ai sai trong quan hệ tiền bạc đó.
Có người tố giác với mong muốn dùng áp lực hình sự để đòi nợ cho nhanh. Khi nhận quyết định không khởi tố, họ thất vọng và tiếp tục gửi đơn lên nhiều nơi. Cách làm này thường chỉ kéo dài thời gian. Nếu bản chất là dân sự, con đường đúng là chuẩn bị chứng cứ về khoản nợ và đi theo thủ tục dân sự; nếu tin rằng có dấu hiệu lừa đảo thật mà cơ quan đã bỏ sót, hãy khiếu nại có căn cứ như phần dưới.
Khiếu nại quyết định không khởi tố: các bước làm cho có trọng tâm
Người tố giác, người bị hại có quyền khiếu nại quyết định không khởi tố theo thủ tục tố tụng hình sự. Một lá đơn khiếu nại có trọng tâm thường gồm những việc sau.
- Đọc kỹ quyết định, ghi lại ngày nhận. Thời hạn khiếu nại trong tố tụng hình sự được tính từ ngày nhận hoặc biết quyết định; bạn nên đối chiếu thời hạn theo bản hiện hành và không để sát hạn.
- Xác định đúng nơi nhận đơn. Quyết định do người nào ký thì khiếu nại tới người có thẩm quyền giải quyết theo thứ bậc mà luật tố tụng quy định; Viện kiểm sát cùng cấp là cơ quan kiểm sát và có thể là nơi giải quyết. Nếu không chắc, hỏi trực tiếp bộ phận tiếp dân của cơ quan đã ra quyết định.
- Viết rõ bạn không đồng ý với điểm nào: căn cứ nêu trong quyết định sai ở đâu, sự việc nào chưa được xác minh, người làm chứng nào chưa được lấy lời khai.
- Kèm chứng cứ mới hoặc chứng cứ chưa được xem xét: tin nhắn, sao kê, hợp đồng, hình ảnh, tên và nơi ở của người biết sự việc. Đơn chỉ nhắc lại nội dung cũ thường không làm thay đổi kết quả.
- Giữ bản sao đơn và giấy tờ chứng minh đã gửi. Theo dõi văn bản trả lời; nếu không đồng ý với kết quả giải quyết lần đầu, bạn có thể khiếu nại tiếp theo trình tự luật định.
Ngoài khiếu nại, quyết định không khởi tố còn có thể bị huỷ khi xuất hiện căn cứ mới, hoặc khi Viện kiểm sát thấy quyết định không có căn cứ. Vì vậy, nếu sau này bạn có thêm chứng cứ quan trọng, việc gửi bổ sung vẫn có ý nghĩa.
Góc của người bị tố giác: những điều nên làm sau khi nhận kết quả
Nếu bạn là người bị tố giác, quyết định không khởi tố là tin tốt nhưng không phải dấu chấm hết cho mọi trách nhiệm. Trước hết, hãy giữ bản quyết định hoặc văn bản thông báo kết quả cẩn thận. Sau này, khi có tranh chấp dân sự với người tố giác, hay khi cần giải thích với nơi làm việc về những lần đi làm việc với cơ quan công an, văn bản này cho thấy con đường hình sự đã được xem xét và khép lại.
Kế đến, hãy nhìn thẳng vào phần còn lại của sự việc. Nếu bạn thật sự đang nợ tiền người kia, quyết định không khởi tố không xoá khoản nợ; chủ động thương lượng, lập lịch trả có xác nhận của hai bên thường là cách tránh một vụ kiện dân sự tốn kém. Nếu bạn bị chuyển sang xử phạt hành chính, hãy dùng quyền giải trình và đọc kỹ biên bản trước khi ký.
Cuối cùng, không nên tìm cách "trả đũa" người tố giác bằng lời lẽ trên mạng xã hội hay tới nhà gây áp lực. Việc người khác tố giác với cơ quan nhà nước, kể cả khi kết quả là không khởi tố, không tự động là vu khống; tố giác chỉ trở thành vấn đề pháp lý khi người đó biết rõ là sai mà vẫn bịa đặt để hại người khác. Nếu bạn cho rằng mình bị tố giác sai một cách cố ý, đó là việc cần trao đổi với luật sư để đánh giá chứng cứ, không phải việc tự xử.
Khi nào nên nhờ luật sư xem lại hồ sơ
Phần lớn quyết định không khởi tố liên quan tới những việc đơn giản và các bên có thể tự đọc hiểu. Tuy vậy, có những tình huống mà ý kiến của người làm nghề tiết kiệm cho bạn nhiều thời gian. Thứ nhất là khi số tiền hoặc tài sản lớn và ranh giới giữa tranh chấp dân sự với lừa đảo chiếm đoạt thật sự mỏng; một luật sư có thể chỉ ra loại chứng cứ nào thường được cơ quan xem xét để đánh giá ý định chiếm đoạt từ đầu.
Thứ hai là khi bạn là người bị hại trong vụ gây thương tích, xâm hại tình dục, bạo lực gia đình mà quyết định không khởi tố dựa trên kết quả giám định bạn không đồng ý. Việc đề nghị giám định lại, giám định bổ sung có thủ tục riêng và cần làm sớm.
Thứ ba là khi bạn là người bị tố giác nhưng hồ sơ được chuyển sang xử phạt hành chính với mức có thể ảnh hưởng tới giấy phép kinh doanh, công việc hay nơi cư trú. Chuẩn bị giải trình có căn cứ ngay từ đầu dễ hơn nhiều so với khiếu nại sau khi đã có quyết định xử phạt.
Ở mọi trường hợp, hãy mang theo toàn bộ giấy tờ đã nhận, đơn đã gửi và ghi chép mốc thời gian khi đi gặp luật sư. Một bản tóm tắt sự việc theo trình tự ngày tháng, chỉ ghi sự kiện chứ chưa ghi nhận xét, là thứ giúp buổi trao đổi đi thẳng vào trọng tâm.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan công an không trả lời đơn tố giác thì có phải là không khởi tố không?
Không. Không khởi tố phải được thể hiện bằng một quyết định bằng văn bản. Nếu quá thời hạn giải quyết mà bạn chưa nhận được kết quả, bạn có quyền hỏi cơ quan đã tiếp nhận về tiến độ và có thể gửi kiến nghị tới Viện kiểm sát cùng cấp, nơi kiểm sát việc giải quyết nguồn tin về tội phạm.
Đã có quyết định không khởi tố thì có thể bị khởi tố lại không?
Có thể. Khi xuất hiện căn cứ mới, hoặc khi Viện kiểm sát xác định quyết định không có căn cứ, quyết định không khởi tố có thể bị huỷ và vụ án được khởi tố. Vì vậy người bị tố giác không nên xem đây là sự bảo đảm tuyệt đối, nhất là khi còn tài liệu chưa được xem xét.
Không khởi tố có nghĩa là người bị tố giác vô tội không?
Về hình sự, khi không có vụ án thì người đó không bị coi là có tội. Nhưng tuỳ căn cứ, sự việc vẫn có thể có thật và kéo theo trách nhiệm hành chính hoặc dân sự. Cần đọc rõ căn cứ ghi trong quyết định để hiểu đúng vị trí của mình.
Người tố giác có được xem hồ sơ xác minh không?
Luật tố tụng không mở quyền xem toàn bộ hồ sơ cho người tố giác ở giai đoạn này. Người tố giác được nhận quyết định và lý do, có quyền khiếu nại và đưa thêm chứng cứ. Nếu cần hiểu sâu hơn hồ sơ, việc đó thường đi qua luật sư khi có tư cách tham gia phù hợp.
Sau khi không khởi tố, khởi kiện dân sự có dùng được tài liệu công an đã thu thập không?
Bạn có thể đề nghị toà án dân sự thu thập tài liệu từ cơ quan đang lưu giữ khi tự mình không lấy được. Toà án xem xét yêu cầu này theo thủ tục tố tụng dân sự. Bạn nên giữ sẵn những gì mình có, như tin nhắn, giấy vay, sao kê.
Tố giác mà kết quả không khởi tố thì người tố giác có bị phạt không?
Không, nếu bạn tố giác trung thực theo những gì mình biết. Pháp luật khuyến khích người dân báo tin về tội phạm. Trách nhiệm chỉ đặt ra khi người tố giác biết rõ thông tin là sai mà vẫn cố ý bịa đặt để làm hại người khác.