Người bị tạm giữ là người đang bị hạn chế tự do trong một thời gian ngắn để cơ quan có thẩm quyền làm rõ việc có hay không có căn cứ khởi tố; họ chưa phải bị can, càng chưa phải người có tội, và luật tố tụng hình sự dành cho họ một nhóm quyền riêng. Những quyền này tồn tại ngay từ lúc bị giữ, không phải đợi tới khi có luật sư hay khi vụ việc đã rõ ràng.
Bài viết cho hai nhóm người đọc: người đang lo mình có thể rơi vào tình huống này, và gia đình muốn hiểu người thân đang ở vị trí pháp lý nào. Nội dung dựa trên Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015; chi tiết số lần, số giờ, thủ tục cụ thể bạn nên đối chiếu bản hợp nhất hiện hành hoặc hỏi người làm nghề.
Tạm giữ là gì và khác "bị giữ lại làm việc" ở chỗ nào
Trong tố tụng hình sự, tạm giữ là một biện pháp ngăn chặn, áp dụng bằng một quyết định bằng văn bản do người có thẩm quyền ký. Biện pháp này chỉ đặt ra với một số nhóm người: người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị bắt khi đang phạm tội quả tang, người bị bắt theo quyết định truy nã, và người phạm tội ra tự thú hoặc đầu thú. Nói cách khác, phải có một sự kiện tố tụng xảy ra trước, sau đó mới có quyết định tạm giữ.
Điều này khác hẳn với việc bạn đến làm việc theo giấy mời rồi ngồi lâu hơn dự kiến. Ngồi trình bày, ghi lời khai theo giấy mời không phải là bị tạm giữ, và nếu không có quyết định nào được lập thì về nguyên tắc bạn vẫn là người tự do. Cũng cần phân biệt với tạm giữ người theo thủ tục hành chính, chẳng hạn giữ người say rượu gây rối để ngăn hành vi vi phạm tiếp diễn: biện pháp đó thuộc luật xử lý vi phạm hành chính, thời hạn tính bằng giờ và không mang ý nghĩa nghi phạm tội.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên khi một người thân "bị công an giữ" luôn là: có quyết định tạm giữ chưa, do ai ký, theo thủ tục nào. Câu trả lời quyết định toàn bộ những quyền và thời hạn được bàn ở phần dưới.
Thời hạn tạm giữ và ai phải phê chuẩn
Bảng dưới tóm theo nguyên tắc của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Con số ngày là theo bản hiện hành mà người làm nghề vẫn dùng; khi áp vào vụ việc cụ thể, bạn hãy đối chiếu bản hợp nhất mới nhất.
| Mốc | Nội dung theo luật | Điều bạn nên kiểm |
|---|---|---|
| Ra quyết định tạm giữ | Người có thẩm quyền ký quyết định, ghi rõ lý do và ngày hết hạn; một bản giao cho người bị tạm giữ | Đã nhận bản quyết định chưa, lý do ghi là gì, ngày hết hạn là ngày nào |
| Gửi Viện kiểm sát | Quyết định phải được gửi tới Viện kiểm sát có thẩm quyền trong thời gian ngắn luật định để kiểm sát | Gia đình hoặc luật sư có thể hỏi Viện kiểm sát nơi thụ lý về việc đã nhận quyết định chưa |
| Thời hạn tạm giữ | Không quá ba ngày kể từ khi cơ quan điều tra nhận người bị giữ, bị bắt hoặc người tự thú, đầu thú | Tính đúng mốc bắt đầu, không phải mốc lập biên bản muộn hơn |
| Gia hạn | Có thể gia hạn tối đa hai lần, mỗi lần không quá ba ngày; mỗi lần gia hạn phải được Viện kiểm sát phê chuẩn | Có quyết định gia hạn và văn bản phê chuẩn hay không |
| Hết thời hạn | Phải trả tự do ngay, trừ khi đã có quyết định chuyển sang biện pháp khác như tạm giam hay bảo lĩnh | Nếu quá hạn mà không có văn bản mới, đó là dấu hiệu cần khiếu nại ngay |
Thời gian tạm giữ được trừ vào thời hạn tạm giam và cả vào thời hạn chấp hành hình phạt tù nếu sau này có bản án. Đây là chi tiết gia đình hay bỏ qua nhưng có ý nghĩa thật với người trong cuộc.
Những quyền cốt lõi luật ghi cho người bị tạm giữ
Được biết lý do mình bị tạm giữ. Bạn có quyền nhận quyết định tạm giữ, quyết định gia hạn và văn bản phê chuẩn gia hạn. Nếu chưa được đưa, bạn có thể đề nghị trực tiếp với người đang làm việc với mình.
Được thông báo và giải thích quyền, nghĩa vụ. Người tiến hành tố tụng phải giải thích cho bạn biết mình đang ở tư cách nào và có quyền gì. Việc này thường được ghi vào biên bản; bạn nên nghe kỹ và hỏi lại chỗ chưa hiểu.
Được trình bày lời khai, trình bày ý kiến. Luật đồng thời ghi rằng người bị tạm giữ không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội. Quyền này sinh ra để chặn ép cung, không phải lời khuyên nên giấu sự thật; trình bày trung thực, đầy đủ vẫn là cách tự bảo vệ chắc nhất, và thành khẩn khai báo được pháp luật ghi nhận là tình tiết giảm nhẹ nếu sau này có trách nhiệm hình sự.
Được tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa. Người bào chữa có thể tham gia ngay từ khi một người bị bắt hoặc bị tạm giữ, không phải đợi tới lúc khởi tố. Gia đình có thể mời luật sư thay cho người đang bị giữ.
Được đưa ra chứng cứ, tài liệu và đề nghị. Ví dụ giả định: bạn có hoá đơn, tin nhắn hay người làm chứng chứng minh mình ở nơi khác vào thời điểm xảy ra sự việc. Bạn có quyền đề nghị ghi nhận và thu thập những thứ đó.
Được khiếu nại. Quyết định tạm giữ, quyết định gia hạn và hành vi của người tiến hành tố tụng đều có thể bị khiếu nại. Viện kiểm sát là nơi kiểm sát tính hợp pháp của việc tạm giữ.
Đời sống trong thời gian bị tạm giữ: ăn ở, thăm gặp, sức khoẻ
Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015 quy định người bị tạm giữ được bảo đảm an toàn về tính mạng, thân thể, được hưởng tiêu chuẩn ăn, ở, mặc, chăm sóc y tế theo chế độ, được nhận quà và đồ dùng sinh hoạt trong giới hạn cho phép. Người có bệnh nền, đang dùng thuốc thường xuyên nên báo ngay cho cán bộ quản lý để được ghi nhận; gia đình có thể gửi kèm đơn thuốc, giấy khám bệnh để cơ sở y tế của nơi tạm giữ xem xét.
Việc gặp thân nhân và gặp người bào chữa có quy định riêng. Thân nhân được gặp theo số lần và thời lượng luật định, phải đăng ký và có sự đồng ý của cơ quan đang thụ lý vụ việc; người bào chữa gặp người bị tạm giữ theo thủ tục dành cho người bào chữa, không tính chung vào lượt gặp của gia đình. Khi gặp, mọi người phải chấp hành nội quy, không được trao đổi để thống nhất lời khai, không chuyển vật cấm. Vi phạm nội quy có thể làm mất quyền gặp và gây bất lợi cho chính người đang bị giữ.
Một điều gia đình nên biết: cơ quan ra lệnh giữ, bắt hoặc tạm giữ có nghĩa vụ thông báo cho gia đình người bị giữ, cho chính quyền cấp xã nơi người đó cư trú hoặc nơi người đó làm việc, học tập. Nếu đã quá một ngày mà vẫn không ai nhận được thông tin, gia đình có quyền chủ động hỏi cơ quan công an nơi xảy ra sự việc và Viện kiểm sát cùng địa bàn.
Gia đình làm gì trong những ngày đầu
Gia đình thường cuống và làm nhiều việc cùng lúc. Thứ tự dưới đây giúp giữ được quyền lợi cho người bị tạm giữ mà không vô tình làm khó công việc của cơ quan đang giải quyết.
- Xác định chính xác cơ quan đang thụ lý và nơi tạm giữ: công an cấp xã, cơ quan điều tra công an cấp tỉnh hay một đơn vị khác. Ghi lại tên cán bộ đã liên hệ và thời điểm.
- Hỏi xem đã có quyết định tạm giữ chưa, ngày hết hạn là ngày nào. Gia đình không nhất thiết được cầm bản quyết định, nhưng có quyền được biết người thân đang bị áp dụng biện pháp gì.
- Liên hệ luật sư sớm nếu sự việc có dấu hiệu hình sự rõ, người bị giữ là người dưới 18 tuổi, có người bị thương nặng, hoặc liên quan số tiền lớn. Luật sư sẽ làm thủ tục đăng ký bào chữa với cơ quan đang thụ lý.
- Gom giấy tờ có thể cần: căn cước của người bị giữ, giấy tờ chứng minh quan hệ gia đình, giấy tờ y tế nếu có bệnh, và những tài liệu liên quan đến sự việc mà gia đình đang giữ. Không tự ý tiêu huỷ, sửa đổi hay cất giấu bất cứ thứ gì liên quan.
- Đăng ký gửi đồ dùng, thuốc men theo quy định của nơi tạm giữ.
- Theo dõi mốc hết hạn tạm giữ. Đến mốc đó, người thân phải được trả tự do hoặc có văn bản chuyển sang biện pháp khác.
Những gì gia đình nên tránh: liên lạc với người bị hại, người làm chứng để "nói chuyện", đưa tiền cho người tự xưng có thể "lo" được việc, đăng thông tin vụ việc lên mạng. Mỗi việc trong số đó đều có thể tự tạo ra một rắc rối pháp lý mới.
Những dấu hiệu tạm giữ có vấn đề và cách phản ánh
Không có quyết định bằng văn bản. Một người bị giữ qua đêm ở trụ sở mà không có quyết định tạm giữ, không có biên bản giữ người hay biên bản bắt là tình trạng cần hỏi rõ ngay. Người bào chữa hoặc gia đình có thể đề nghị cơ quan cho biết căn cứ pháp lý.
Quá hạn mà không có gia hạn được phê chuẩn. Hết ba ngày, nếu không có quyết định gia hạn và văn bản phê chuẩn của Viện kiểm sát thì việc tiếp tục giữ người không có căn cứ. Đây là nội dung khiếu nại rõ ràng nhất.
Bị đe doạ, đánh đập, ép ký. Mọi hình thức bức cung, dùng nhục hình đều bị cấm. Người bị giữ có quyền trình bày việc này với Kiểm sát viên, với người bào chữa và ghi ý kiến vào biên bản.
Không được gặp người bào chữa đã đăng ký. Khi luật sư đã được chấp nhận đăng ký bào chữa, việc từ chối cho gặp mà không có lý do theo luật là hành vi có thể khiếu nại.
Kênh phản ánh. Khiếu nại gửi người đứng đầu cơ quan đang thụ lý; nếu không đồng ý với kết quả thì gửi Viện kiểm sát cùng cấp. Gia đình có thể làm đơn thay, ghi rõ sự việc, thời điểm và người liên quan; không thêm thắt, không suy diễn.
Khi nào cần luật sư ngay
Không phải lần nào bị tạm giữ cũng dẫn tới vụ án. Nhiều trường hợp sau ba ngày xác minh, người bị giữ được trả tự do vì không đủ căn cứ, hoặc vụ việc chuyển sang xử phạt hành chính, hoặc được xác định là tranh chấp dân sự. Tuy vậy, có những tình huống mà có người làm nghề ở bên ngay từ đầu tạo ra khác biệt lớn: người bị giữ là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần, vụ việc có người chết hoặc bị thương nặng, có số tiền hoặc tài sản lớn, có nhiều người cùng bị giữ, hoặc người bị giữ cho biết bị ép buộc.
Một số trường hợp luật bắt buộc phải có người bào chữa; nếu gia đình không mời, cơ quan tiến hành tố tụng phải yêu cầu đoàn luật sư hoặc tổ chức trợ giúp pháp lý cử người. Gia đình khó khăn về kinh tế có thể hỏi về trợ giúp pháp lý của nhà nước.
Nếu bạn cần sắp xếp lại sự việc trước khi gặp luật sư, chẳng hạn lập dòng thời gian, liệt kê giấy tờ đang có và những câu muốn hỏi, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để chuẩn bị. Phần tranh luận tố tụng, gặp người bị giữ và làm việc với cơ quan điều tra vẫn là việc của luật sư được đăng ký trong vụ việc.
Câu hỏi thường gặp
Bị tạm giữ có nghĩa là đã bị khởi tố chưa?
Chưa. Tạm giữ là biện pháp ngăn chặn để làm rõ căn cứ, có thể diễn ra trước khi có quyết định khởi tố. Sau thời hạn tạm giữ, người bị giữ có thể được trả tự do, bị khởi tố và chuyển biện pháp khác, hoặc vụ việc chuyển sang hướng xử lý không phải hình sự.
Thời hạn tạm giữ tối đa là bao lâu?
Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, thời hạn tạm giữ không quá ba ngày, có thể gia hạn tối đa hai lần, mỗi lần không quá ba ngày và phải có Viện kiểm sát phê chuẩn. Hãy đối chiếu bản hợp nhất hiện hành khi áp vào trường hợp cụ thể.
Gia đình có được vào gặp người bị tạm giữ ngay không?
Thường không ngay lập tức. Việc gặp thân nhân phải đăng ký và được cơ quan đang thụ lý đồng ý, theo số lần và thời lượng luật định. Gia đình nên hỏi rõ thủ tục tại nơi tạm giữ và chuẩn bị giấy tờ chứng minh quan hệ.
Luật sư có được tham gia khi người thân mới bị tạm giữ không?
Có. Người bào chữa có thể tham gia từ khi người bị bắt hoặc bị tạm giữ, sau khi làm thủ tục đăng ký bào chữa với cơ quan đang thụ lý. Luật sư có thể gặp người bị giữ, có mặt khi lấy lời khai và đề nghị các việc cần thiết.
Bị tạm giữ quá hạn thì làm gì?
Người bị giữ, người bào chữa hoặc gia đình có thể khiếu nại tới người đứng đầu cơ quan đang thụ lý và Viện kiểm sát cùng cấp. Trong đơn ghi rõ thời điểm bắt đầu bị giữ, các văn bản đã nhận và việc chưa có quyết định gia hạn được phê chuẩn.
Thời gian bị tạm giữ có được tính vào án tù nếu sau này bị kết án không?
Có. Thời gian tạm giữ được trừ vào thời hạn tạm giam và thời hạn chấp hành hình phạt tù theo cách quy đổi của luật hình sự. Gia đình nên giữ lại giấy tờ ghi mốc tạm giữ để đối chiếu về sau.