Có. Từ Bộ luật Hình sự 2015, pháp nhân thương mại như công ty, doanh nghiệp có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nhưng chỉ với một số tội luật liệt kê và khi hội đủ bốn điều kiện: hành vi nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân, và chưa hết thời hiệu truy cứu. Việc pháp nhân bị xử lý không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân đã trực tiếp làm.
Nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ vẫn nghĩ "công ty sai thì công ty chịu phạt hành chính, người điều hành không sao", hoặc ngược lại "lỗi của nhân viên thì công ty không liên quan". Cả hai cách nghĩ đều lệch. Bài dưới đây giải thích nguyên lý ở mức người điều hành doanh nghiệp cần biết để xây hệ thống tuân thủ, không đi vào từng điều luật.
Pháp nhân thương mại là ai, và ai không thuộc diện này
Theo Bộ luật Dân sự, pháp nhân thương mại là pháp nhân có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận và lợi nhuận được chia cho các thành viên. Trên thực tế, đó chủ yếu là các loại hình doanh nghiệp: công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, cùng một số tổ chức kinh tế khác có tư cách pháp nhân. Pháp nhân phi thương mại như cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập, tổ chức xã hội, quỹ từ thiện không thuộc diện bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo cơ chế này.
Hai trường hợp hay bị nhầm. Doanh nghiệp tư nhân không có tư cách pháp nhân theo Luật Doanh nghiệp, nên chủ doanh nghiệp tư nhân chịu trách nhiệm với tư cách cá nhân. Hộ kinh doanh cũng không phải pháp nhân; khi hộ kinh doanh có hành vi phạm tội, người bị xem xét là chủ hộ và những người trực tiếp thực hiện. Với người bán hàng online, chủ tiệm nhỏ, điều này có nghĩa là không có lớp "công ty" nào đứng giữa bạn và trách nhiệm.
Một chi nhánh, văn phòng đại diện không có tư cách pháp nhân riêng; hành vi của chi nhánh được xem xét trong quan hệ với pháp nhân mà nó trực thuộc. Doanh nghiệp có nhiều chi nhánh ở các tỉnh nên coi hệ thống tuân thủ là việc chung, không thể khoán hết cho từng nơi.
Bốn điều kiện để pháp nhân bị truy cứu
Hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân. Người làm hành động với tư cách đại diện, nhân viên, người được giao việc của doanh nghiệp, chứ không phải chuyện riêng của họ. Một nhân viên tự ý làm việc riêng ngoài giờ, không liên quan công ty, thì không thoả điều kiện này.
Hành vi vì lợi ích của pháp nhân. Lợi ích có thể là tiền, giảm chi phí, tăng doanh thu, giành hợp đồng, né một nghĩa vụ. Ví dụ giả định: xả nước thải chưa xử lý để tiết kiệm chi phí vận hành hệ thống xử lý là hành vi vì lợi ích của doanh nghiệp.
Có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân. Không nhất thiết phải có văn bản ký đóng dấu; quyết định của người có thẩm quyền trong doanh nghiệp, sự chấp thuận ngầm khi biết mà để mặc kéo dài cũng có thể được xem xét. Đây là chỗ cho thấy vì sao "không biết" không phải lúc nào cũng là lá chắn của người quản lý.
Chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. Thời hiệu được tính theo quy định chung về loại tội; chi tiết nằm ở chuyên mục thời hạn, thời hiệu.
Pháp nhân chỉ chịu trách nhiệm với một số tội
Không phải tội nào doanh nghiệp cũng có thể phạm. Bộ luật Hình sự liệt kê một danh sách tội mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm, tập trung vào ba mảng: trật tự quản lý kinh tế, môi trường, và một số tội về an toàn công cộng, trật tự công cộng. Trong mảng kinh tế có những tội mà doanh nghiệp nhỏ có thể vướng như buôn lậu, sản xuất, buôn bán hàng cấm, hàng giả, trốn thuế, vi phạm quy định về cạnh tranh, trốn đóng bảo hiểm xã hội cho người lao động. Mảng môi trường gồm các tội gây ô nhiễm, vi phạm quy định quản lý chất thải nguy hại và một số tội liên quan đến tài nguyên.
Danh sách này đã được sửa đổi qua các lần sửa Bộ luật Hình sự, nên khi cần trả lời một câu hỏi cụ thể, hãy đối chiếu bản hợp nhất hiện hành thay vì dựa vào trí nhớ hoặc bài viết cũ. Các tội xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, các tội về tham nhũng hiện không thuộc danh sách tội của pháp nhân; những tội này chỉ truy cứu cá nhân.
Với người điều hành, ý nghĩa thực tế là nhìn vào ngành nghề của mình và tự hỏi rủi ro nằm ở mảng nào. Xưởng sản xuất có nước thải, chất thải thì rủi ro môi trường; cửa hàng nhập hàng thì rủi ro nguồn gốc hàng hoá; doanh nghiệp đông lao động thì rủi ro về đóng bảo hiểm. Thuế là mảng riêng, nên trao đổi với người làm nghề thuế và kế toán.
Hình phạt và biện pháp với pháp nhân
Pháp nhân không thể đi tù, nên luật thiết kế bộ hình phạt riêng. Mức cụ thể tuỳ tội và do toà án quyết định; bảng chỉ nêu loại.
| Nhóm | Gồm | Ý nghĩa với doanh nghiệp |
|---|---|---|
| Hình phạt chính | Phạt tiền; đình chỉ hoạt động có thời hạn; đình chỉ hoạt động vĩnh viễn | Đình chỉ có thể làm dừng hẳn sản xuất, kinh doanh trong lĩnh vực gây thiệt hại |
| Hình phạt bổ sung | Cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực; cấm huy động vốn; phạt tiền khi không áp dụng làm hình phạt chính | Ảnh hưởng tới kế hoạch mở rộng, gọi vốn, đấu thầu |
| Biện pháp tư pháp | Buộc khôi phục tình trạng ban đầu, buộc thực hiện biện pháp khắc phục, ngăn chặn hậu quả, cùng các biện pháp chung như tịch thu | Chi phí khắc phục môi trường, thu hồi sản phẩm có thể lớn hơn tiền phạt |
| Trách nhiệm dân sự | Bồi thường thiệt hại cho người bị hại | Được giải quyết trong vụ án hoặc bằng vụ kiện riêng |
Bên cạnh đó là hệ quả không nằm trong bản án: uy tín với khách hàng, ngân hàng, đối tác, điều kiện tham gia đấu thầu, và cả việc người lao động phải tạm nghỉ khi doanh nghiệp bị đình chỉ. Những thiệt hại này thường lớn hơn bản thân hình phạt.
Cá nhân vẫn có thể bị truy cứu song song
Một hiểu lầm nguy hiểm là "đã có công ty chịu rồi". Bộ luật Hình sự nói rõ việc pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân. Người trực tiếp thực hiện, người chỉ đạo, người quyết định trong doanh nghiệp vẫn bị xem xét theo các tội tương ứng, nếu hành vi của họ thoả cấu thành tội phạm.
Ở chiều ngược lại, không phải cứ có chức danh là phải chịu. Trách nhiệm cá nhân gắn với hành vi và lỗi của từng người. Một thành viên hội đồng quản trị không biết, không tham gia, không có nghĩa vụ giám sát mảng đó thì khác với giám đốc trực tiếp ký lệnh. Đây là lý do doanh nghiệp nên có phân công trách nhiệm rõ ràng bằng văn bản và lưu lại các quyết định quan trọng.
Trong tố tụng, pháp nhân tham gia qua người đại diện theo pháp luật. Khi người đại diện cũng là người bị truy cứu với tư cách cá nhân, doanh nghiệp phải cử người khác đại diện để quyền lợi của pháp nhân và của cá nhân không xung đột. Vụ việc đến mức này thì doanh nghiệp và cá nhân đều nên có luật sư riêng.
Ví dụ giả định: một xưởng nhỏ đi từ biên bản tới vụ án
Công ty X là một xưởng nhuộm vải quy mô vừa ở ven đô. Hệ thống xử lý nước thải được lắp đúng hồ sơ môi trường, nhưng chi phí hoá chất và điện vận hành cao. Ban đầu, quản đốc tự ý tắt hệ thống vào ban đêm vài lần để tiết kiệm; lần kiểm tra đầu tiên, công ty bị lập biên bản và xử phạt hành chính, kèm yêu cầu khắc phục. Giám đốc nộp phạt, nhắc nhở quản đốc rồi coi như xong.
Mấy tháng sau, để kịp đơn hàng lớn, giám đốc trực tiếp bảo quản đốc "cứ chạy thẳng, xử lý sau". Nước thải chưa xử lý đổ ra kênh trong nhiều tuần, cá chết, người dân phản ánh, cơ quan chức năng lấy mẫu và trưng cầu giám định. Lúc này cả bốn điều kiện đều hiện ra rõ: hành vi nhân danh công ty, vì lợi ích tiết kiệm chi phí của công ty, có chỉ đạo của người điều hành, và vừa mới xảy ra. Nếu kết quả giám định cho thấy mức vượt chuẩn và hậu quả tới ngưỡng luật quy định, vụ việc có thể chuyển sang hình sự với công ty là pháp nhân, đồng thời giám đốc và quản đốc bị xem xét với tư cách cá nhân.
Điểm đáng chú ý trong ví dụ giả định này là lần xử phạt đầu tiên. Đó là tín hiệu cảnh báo rõ nhất mà doanh nghiệp nhận được, và cũng là lúc chi phí sửa sai thấp nhất: rà lại quy trình, giao trách nhiệm vận hành cho người cụ thể, lắp thiết bị ghi nhận để chính chủ doanh nghiệp biết hệ thống có chạy hay không. Bỏ qua tín hiệu ấy, cái giá phải trả về sau không còn là một khoản tiền phạt.
Doanh nghiệp nhỏ nên làm gì để đứng xa ranh giới
Tuân thủ không đòi hỏi bộ máy pháp chế lớn. Với doanh nghiệp nhỏ, vài việc làm đều đặn đã giảm rất nhiều rủi ro:
- Lập danh mục ngành nghề có điều kiện mình đang làm và các giấy phép, chứng nhận đi kèm; cập nhật khi văn bản thay đổi.
- Kiểm soát nguồn gốc hàng hoá: hợp đồng, hoá đơn, chứng từ nhập khẩu, giấy tờ nhãn hiệu của nhà cung cấp.
- Với xưởng sản xuất, vận hành đúng hệ thống xử lý chất thải và lưu nhật ký vận hành, quan trắc theo yêu cầu.
- Đóng bảo hiểm cho người lao động đúng và đủ; chậm khó khăn thì làm việc với cơ quan bảo hiểm, đừng để kéo dài.
- Phân công trách nhiệm bằng văn bản: ai phụ trách môi trường, ai phụ trách chất lượng, ai phụ trách thuế.
- Có kênh để nhân viên báo vi phạm nội bộ mà không bị trù dập, và xử lý ngay khi có báo cáo.
- Khi doanh nghiệp bị kiểm tra và có dấu hiệu chuyển sang hình sự, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng bước đầu, rồi thuê luật sư theo dõi trực tiếp.
Mục tiêu của tuân thủ không phải là tìm cách để không bị phát hiện, mà là để không có gì sai để bị phát hiện. Hệ thống nào được xây vì mục tiêu thứ nhất thì sớm muộn cũng đổ.
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh có bị truy cứu trách nhiệm hình sự như pháp nhân không?
Không theo cơ chế pháp nhân, vì hộ kinh doanh không phải pháp nhân. Khi có hành vi phạm tội, người bị xem xét là chủ hộ và những cá nhân trực tiếp thực hiện, với tư cách cá nhân.
Công ty bị xử lý hình sự thì giám đốc có bị đi tù không?
Không tự động. Trách nhiệm của pháp nhân và cá nhân được xét riêng. Giám đốc chỉ bị truy cứu nếu hành vi và lỗi của chính người đó thoả cấu thành một tội phạm, ví dụ trực tiếp chỉ đạo hành vi vi phạm.
Pháp nhân có thể phạm mọi tội như cá nhân không?
Không. Pháp nhân thương mại chỉ chịu trách nhiệm hình sự với các tội được Bộ luật Hình sự liệt kê, chủ yếu về kinh tế, môi trường và một số tội về an toàn, trật tự công cộng. Danh sách nên đối chiếu bản hợp nhất hiện hành.
Nhân viên tự ý làm sai mà công ty không biết thì công ty có bị truy cứu không?
Một trong các điều kiện là có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân. Nếu nhân viên tự ý làm vì lợi ích riêng, công ty không chỉ đạo, không chấp thuận, thì khó thoả điều kiện. Nhưng việc biết mà để mặc lâu dài có thể bị xem là chấp thuận.
Hình phạt nặng nhất với doanh nghiệp là gì?
Hình phạt nặng nhất là đình chỉ hoạt động vĩnh viễn, áp dụng với trường hợp đặc biệt nghiêm trọng hoặc pháp nhân được thành lập chỉ để thực hiện tội phạm. Bên cạnh đó còn có phạt tiền, đình chỉ có thời hạn và các hình phạt bổ sung.
Doanh nghiệp đã bị phạt hành chính thì còn bị truy cứu hình sự cho cùng hành vi không?
Cùng một hành vi không bị xử lý hai lần. Nhưng nếu hành vi đó thực chất có dấu hiệu tội phạm, quyết định xử phạt có thể bị huỷ để chuyển sang cơ quan tiến hành tố tụng. Việc đã nộp phạt không chặn được xử lý hình sự khi đủ dấu hiệu.