Nuôi một con vật bắt từ tự nhiên hoặc mua không rõ nguồn gốc có thể là vi phạm, và nếu đó là loài nguy cấp, quý, hiếm thì có thể thành tội, ngay cả khi người nuôi chỉ nuôi làm cảnh và rất thương con vật. Pháp luật Việt Nam bảo vệ động vật hoang dã bằng hai lớp: các danh mục loài cần bảo vệ trong nước, và các phụ lục của Công ước CITES về buôn bán quốc tế các loài nguy cấp mà Việt Nam là thành viên. Một con khỉ, một con culi, một con rùa núi, một con trăn, một con chim bắt từ rừng có thể nằm trong các danh mục đó.
Bài này dành cho người đang nuôi hoặc đang định nuôi, và cho người được ai đó "cho" một con vật hoang dã: làm sao biết con vật mình nuôi có bị quản lý không, nuôi hợp pháp phải đáp ứng điều gì, ranh giới giữa bị phạt và thành tội nằm ở đâu, và nếu muốn giao nộp thì làm thế nào để con vật được cứu chứ không phải bị bỏ rơi. Danh mục loài thay đổi theo thời gian, nên bạn đối chiếu danh mục hiện hành với cơ quan kiểm lâm.
Vì sao "chỉ nuôi làm cảnh" vẫn có thể là vi phạm
Pháp luật không chỉ nhắm vào kẻ săn bắt hay buôn bán. Với các loài được bảo vệ, những hành vi như nuôi, nhốt, tàng trữ, vận chuyển, mua bán cá thể, bộ phận hay sản phẩm của chúng khi không có nguồn gốc hợp pháp đều bị cấm. Lý do nằm ở chuỗi cung: mỗi con vật được mua làm cảnh là một con vật đã bị bắt khỏi rừng, và nhu cầu nuôi cảnh nuôi sống chính đường dây săn bắt. Nếu chỉ phạt người bán mà để người mua tự do, chuỗi đó không bao giờ đứt.
Người nuôi thường nghĩ mình đang giúp con vật: cứu nó khỏi quán thịt rừng, chăm sóc tốt hơn ngoài tự nhiên. Ý định đó có thật, nhưng không thay đổi tính chất pháp lý của việc giữ con vật trái phép. Hơn nữa, nhiều loài như khỉ, culi, chim rừng sống rất khổ trong điều kiện nuôi nhốt gia đình, và một số loài có thể mang mầm bệnh lây sang người.
Cách nhìn đúng là: thương con vật thì giao cho nơi có chuyên môn chăm sóc và có thể đưa nó về tự nhiên, thay vì giữ lại.
Ba nhóm con vật và cách pháp luật nhìn
Cách chia dưới đây là để dễ hình dung; việc xếp một loài cụ thể vào nhóm nào phải tra danh mục hiện hành hoặc hỏi kiểm lâm.
| Nhóm | Ví dụ thường gặp | Hướng xử lý chung |
|---|---|---|
| Loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, phụ lục I CITES | nhiều loài linh trưởng như culi, voọc; tê tê; một số loài rùa; hổ, gấu | nghiêm cấm; nuôi nhốt, mua bán trái phép có thể bị truy cứu hình sự ngay cả với một cá thể |
| Động vật rừng thuộc danh mục quản lý khác, phụ lục II CITES | một số loài khỉ, trăn, kỳ đà, chim | nuôi phải chứng minh nguồn gốc hợp pháp, đăng ký với cơ quan kiểm lâm; vi phạm có thể bị phạt hoặc thành tội tuỳ giá trị, hậu quả, tình tiết |
| Động vật hoang dã thông thường | nhiều loài chim, rắn, ếch, sóc không nằm trong danh mục | vẫn có quy định về khai thác, nuôi, vận chuyển; mức độ quản lý nhẹ hơn |
| Vật nuôi thuần dưỡng phổ biến, loài ngoại lai được phép | chó, mèo, cá cảnh thông thường, chim lồng nuôi sinh sản | theo quy định về thú y, kiểm dịch; một số loài ngoại lai xâm hại không được thả ra tự nhiên |
Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) có hai nhóm tội liên quan: một nhóm cho loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, xử lý rất nghiêm kể cả với số lượng nhỏ; một nhóm cho động vật hoang dã khác, căn cứ vào giá trị, số lượng và tình tiết. Ranh giới cụ thể bạn đối chiếu bản hợp nhất hiện hành.
Những tình huống người nuôi hay gặp
Mua khỉ con ở chợ, ven đường. Khỉ con bán ven đường gần như luôn là con bị bắt từ rừng, thường sau khi khỉ mẹ bị giết. Không có giấy tờ nguồn gốc thì không có cách nào nuôi hợp pháp.
Bắt rùa ở suối, ao về nuôi. Nhiều loài rùa bản địa đang bị đe doạ và được bảo vệ. Rùa bắt từ tự nhiên về nuôi là trường hợp người dân hay vô tình vi phạm nhất.
Được bạn bè tặng một con trăn, kỳ đà. Người nhận trở thành người đang nuôi giữ. Hỏi rõ nguồn gốc; nếu không có giấy tờ, nên liên hệ kiểm lâm trước khi nhận.
Mua chim rừng về nuôi hót. Có loài là chim thông thường, có loài nằm trong danh mục bảo vệ. Người mua thường không phân biệt được, nên hỏi kiểm lâm hoặc chọn chim nuôi sinh sản có nguồn gốc.
Đăng ảnh nuôi con vật lạ lên mạng xã hội. Hình ảnh công khai là nguồn tin để cơ quan chức năng xác minh. Nhiều trường hợp bị kiểm tra chính từ bài đăng khoe con vật.
Mua qua hội nhóm "thú cưng độc lạ". Đây là kênh mua bán động vật hoang dã phổ biến. Lời hứa "có giấy tờ đầy đủ" cần được kiểm chứng với cơ quan kiểm lâm, không chỉ nhìn ảnh giấy tờ người bán gửi.
Nuôi hợp pháp: những điều kiện phải có
Không phải mọi việc nuôi động vật hoang dã đều bị cấm. Pháp luật cho phép gây nuôi một số loài khi đáp ứng điều kiện. Về nguyên lý, người nuôi cần:
- Nguồn gốc hợp pháp của con giống: mua từ cơ sở gây nuôi đã đăng ký, có giấy tờ chứng minh, hoặc từ nguồn được cơ quan có thẩm quyền xác nhận.
- Đăng ký cơ sở nuôi với cơ quan kiểm lâm hoặc cơ quan quản lý chuyên ngành theo quy định, với những loài thuộc diện phải đăng ký.
- Chuồng trại bảo đảm an toàn cho người và con vật, vệ sinh, phòng bệnh.
- Theo dõi, ghi chép số lượng, sinh sản, chết, chuyển nhượng; khi bán, tặng, vận chuyển phải có hồ sơ đi kèm.
- Tuân thủ quy định về thú y, kiểm dịch.
Với người nuôi cá nhân chỉ có một hai con làm cảnh, việc đáp ứng các điều kiện này thường không thực tế. Đó là lý do lựa chọn an toàn nhất là không mua, và nếu đã lỡ có thì giao nộp. Thủ tục và danh mục loài cụ thể bạn hỏi cơ quan kiểm lâm nơi cư trú (Chi cục Kiểm lâm của tỉnh, thành hoặc hạt kiểm lâm phụ trách khu vực).
Muốn giao nộp con vật: làm sao cho đúng và cho con vật được cứu
Giao nộp tự nguyện là cách được khuyến khích. Nhiều người ngại vì sợ bị phạt hoặc sợ con vật bị bỏ mặc. Cách làm thường gặp:
- Liên hệ cơ quan kiểm lâm phụ trách khu vực hoặc công an xã, phường nơi cư trú, nói rõ bạn đang nuôi con vật gì, từ bao giờ, có nguồn gốc ra sao và muốn giao nộp.
- Giữ nguyên tình trạng con vật, không thả ra tự nhiên tuỳ tiện: con vật nuôi lâu có thể không sống được, và thả sai nơi có thể gây hại cho hệ sinh thái.
- Khi được hướng dẫn, phối hợp bàn giao; cơ quan kiểm lâm thường chuyển con vật tới trung tâm cứu hộ để chăm sóc, đánh giá và tái thả khi đủ điều kiện.
- Nhận và giữ biên bản bàn giao.
- Nếu biết nơi đang bán, nuôi nhốt trái phép động vật hoang dã, bạn có thể cung cấp thông tin cho kiểm lâm hoặc công an.
Việc chủ động giao nộp thường được ghi nhận theo hướng có lợi cho người giao nộp; cách xử lý cụ thể do cơ quan tiếp nhận quyết định theo hồ sơ. Đây cũng là cách duy nhất để con vật có cơ hội quay lại rừng.
Mua thịt rừng, sản phẩm từ động vật hoang dã: người mua đứng ở đâu
Ngoài chuyện nuôi, người dân còn hay chạm vào động vật hoang dã qua đường ăn uống và mua quà: quán đặc sản mời "thịt rừng", người quen mời mua rượu ngâm, cao, vảy, móng, sừng. Về nguyên lý, mua bán, vận chuyển, tàng trữ cá thể, bộ phận, sản phẩm của loài được bảo vệ khi không có nguồn gốc hợp pháp đều thuộc phạm vi bị cấm. Người bán, người chế biến để bán chịu rủi ro chính, nhưng người mua mang về nhà hay mang đi biếu cũng đang tàng trữ, vận chuyển những thứ đó.
Với loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, pháp luật xử lý rất nghiêm cả với bộ phận, sản phẩm của chúng. Vì thế lời mời "mua ít về làm thuốc" hay "đồ hiếm, khó kiếm" chính là lúc nên dừng lại. Bạn cũng không thể tự kiểm chứng một sản phẩm là thật hay giả, là loài được bảo vệ hay không; nhiều trường hợp hàng giả nhưng người mua vẫn phải mất thời gian làm việc với cơ quan chức năng để làm rõ.
Cách an toàn là từ chối hẳn nhóm hàng này. Nếu là chủ quán ăn, đừng nhận "hàng rừng" từ người lạ mang tới bán, và đừng quảng cáo món ăn bằng tên các loài hoang dã. Những chi tiết về nhận diện ngà, sừng, đồi mồi trong đồ trang sức, mỹ nghệ được viết riêng ở các trang chuyên về trang sức và sản vật.
Những hiểu lầm hay gặp
"Con vật sinh ra trong nhà thì hợp pháp." Không hẳn. Nếu bố mẹ của nó không có nguồn gốc hợp pháp, cá thể con sinh ra cũng không tự nhiên trở thành hợp pháp. Gây nuôi sinh sản hợp pháp là một chuỗi hồ sơ, không phải một sự kiện tự nhiên.
"Mua trên mạng có hoá đơn thì yên tâm." Hoá đơn bán hàng không phải giấy tờ chứng minh nguồn gốc động vật hoang dã. Giấy tờ có giá trị là hồ sơ do cơ sở gây nuôi đã đăng ký lập và được cơ quan quản lý xác nhận theo quy định.
"Thả về rừng là xong trách nhiệm." Thả tuỳ tiện có thể khiến con vật chết, có thể mang bệnh vào quần thể hoang dã, và với một số loài ngoại lai thì thả ra tự nhiên là hành vi bị cấm. Việc tái thả nên để trung tâm cứu hộ đánh giá.
"Chỉ người bán mới bị xử lý." Người nuôi, người vận chuyển, người mua đều có thể bị xử lý tuỳ loài và tình tiết. Với loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, chỉ một cá thể cũng có thể bị truy cứu hình sự.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi một con khỉ làm cảnh có bị phạt không?
Phụ thuộc vào loài khỉ và nguồn gốc. Nhiều loài linh trưởng được bảo vệ, và khỉ mua ven đường thường không có nguồn gốc hợp pháp. Bạn nên liên hệ kiểm lâm để xác định loài và được hướng dẫn giao nộp nếu cần.
Làm sao biết con vật mình nuôi có nằm trong danh mục bảo vệ không?
Cách chắc nhất là hỏi cơ quan kiểm lâm phụ trách khu vực nơi bạn ở, gửi ảnh và mô tả con vật. Danh mục loài được cập nhật theo thời gian, tự tra trên mạng dễ nhầm vì tên gọi địa phương khác tên khoa học.
Giao nộp con vật đang nuôi thì có bị phạt không?
Tự nguyện giao nộp thường được xem xét theo hướng có lợi cho người giao nộp. Cách xử lý cụ thể tuỳ loài, nguồn gốc và hồ sơ, do cơ quan tiếp nhận quyết định. Nếu con vật thuộc loài rất quý hiếm, nên hỏi luật sư trước khi làm việc.
Nhặt được chim non rơi khỏi tổ thì có được nuôi không?
Nên liên hệ trung tâm cứu hộ hoặc kiểm lâm để được hướng dẫn chăm sóc đúng cách. Nếu đó là loài được bảo vệ, việc tự giữ lại nuôi lâu dài có thể bị coi là nuôi nhốt trái phép.
Mua rùa ở chợ về thả ao có sao không?
Có hai rủi ro. Nếu đó là rùa bản địa được bảo vệ, việc mua bán đã là vi phạm. Nếu đó là loài ngoại lai xâm hại, thả ra tự nhiên có thể bị xử lý và gây hại cho các loài bản địa. Hỏi kiểm lâm trước khi thả.
Thấy hàng xóm nuôi nhốt động vật hoang dã thì nên làm gì?
Bạn có thể cung cấp thông tin cho kiểm lâm hoặc công an xã, phường. Nên mô tả khách quan những gì thấy, không tự ý vào nhà người khác, không tự giải cứu con vật, tránh xô xát và tránh đăng lên mạng kèm thông tin cá nhân.