Luật hình sự Việt Nam chia lỗi thành bốn dạng: cố ý trực tiếp, cố ý gián tiếp, vô ý vì quá tự tin và vô ý do cẩu thả; không có lỗi nào thì không có tội, kể cả khi hậu quả rất nặng. Dạng lỗi quyết định tội danh: cùng một cái chết, cố ý là giết người, còn vô ý có thể chỉ là vô ý làm chết người hoặc thậm chí là sự kiện bất ngờ không ai phải chịu trách nhiệm hình sự.
Lỗi là thứ nằm trong đầu người làm, nên với người ngoài nó rất khó nhìn. Bài dưới đây đi qua từng dạng bằng ví dụ giả định đời thường: bình gas, con chó nuôi trong nhà, cú phanh xe, đống gạch trên giàn giáo. Mục đích là để bạn thấy vì sao sự cẩn thận hằng ngày lại có ý nghĩa pháp lý, chứ không chỉ là lời khuyên an toàn.
Lỗi là gì và vì sao không có lỗi thì không có tội
Lỗi là thái độ tâm lý của một người đối với hành vi nguy hiểm mình thực hiện và hậu quả của nó. Luật hình sự Việt Nam theo nguyên tắc chỉ truy cứu người có lỗi; nếu một người hoàn toàn không thể thấy trước hậu quả, hoặc không có khả năng nhận thức, điều khiển hành vi, thì dù thiệt hại xảy ra nặng đến đâu cũng không phải tội phạm. Đó là khác biệt lớn với cách người ta hay phản ứng ngoài đời: thấy hậu quả nặng là đòi người gây ra phải đi tù.
Lỗi ảnh hưởng tới ba chỗ. Thứ nhất là có tội hay không: rất nhiều tội chỉ có dạng cố ý, hành vi vô ý chỉ thành tội khi luật có điều khoản riêng. Thứ hai là tội gì: cố ý tước đoạt tính mạng và vô ý làm chết người là hai tội khác nhau, khung hình phạt cách xa nhau. Thứ ba là mức xử lý: trong cùng một tội, cố ý trực tiếp thường bị đánh giá nặng hơn cố ý gián tiếp.
Một điểm cũng cần tách bạch: không biết luật không phải là không có lỗi. Lỗi xét thái độ với hành vi và hậu quả trên thực tế; một người biết mình đang lấy đồ của người khác thì đã có lỗi cố ý với việc lấy, dù không biết điều luật nào quy định tội đó.
Bốn dạng lỗi đặt cạnh nhau
Hai câu hỏi phân loại là: người đó có thấy trước hậu quả không, và thái độ với hậu quả là gì.
| Dạng lỗi | Có thấy trước hậu quả? | Thái độ với hậu quả | Ví dụ giả định ngắn |
|---|---|---|---|
| Cố ý trực tiếp | Có | Mong muốn hậu quả xảy ra | Đập kính xe người đang giận vì muốn xe đó hỏng |
| Cố ý gián tiếp | Có | Không mong muốn nhưng để mặc, chấp nhận | Đốt rác sát nhà hàng xóm trời gió, thấy lửa lan vẫn bỏ đi |
| Vô ý vì quá tự tin | Có | Tin rằng sẽ không xảy ra hoặc ngăn được | Vượt ẩu vì nghĩ tay lái mình đủ chắc |
| Vô ý do cẩu thả | Không, dù phải thấy và có thể thấy | Không nghĩ tới | Để bình gas rò rỉ trong bếp kín nhiều ngày không kiểm tra |
Các ví dụ trong bảng chỉ để hình dung; một vụ việc thật cần xem toàn bộ hoàn cảnh, và cùng một hành vi bề ngoài có thể rơi vào dạng lỗi khác nhau tuỳ những gì người đó biết lúc làm.
Cố ý trực tiếp và cố ý gián tiếp: chỗ khác nhau là "muốn" hay "mặc kệ"
Người cố ý trực tiếp nhận thức rõ hành vi của mình nguy hiểm, thấy trước hậu quả và mong muốn hậu quả đó xảy ra. Đây là dạng dễ hiểu nhất: ra tay vì muốn người kia bị đau, lấy đồ vì muốn đồ đó thành của mình. Các tội chiếm đoạt tài sản gần như luôn đòi hỏi dạng lỗi này, vì phải chứng minh được mục đích chiếm đoạt.
Người cố ý gián tiếp cũng nhận thức rõ và thấy trước hậu quả, nhưng không mong muốn nó; họ chỉ có ý thức để mặc cho nó xảy ra. Ví dụ giả định: anh K đốt đống rác cạnh hàng rào gỗ nhà bên vào hôm gió to, thấy tàn lửa bay sang mà vẫn bỏ đi làm việc khác. Anh không muốn nhà hàng xóm cháy, nhưng đã chấp nhận rủi ro đó. Nếu lửa bén sang, thái độ "mặc kệ" ấy khác xa một người đã dập lửa cẩn thận mà vẫn có tàn lửa sót lại.
Với người thường, bài học từ cố ý gián tiếp là: khi đã nhìn thấy nguy cơ do chính mình tạo ra, bỏ đi không phải lựa chọn trung lập. Dừng lại, xử lý, báo cho người có thể bị ảnh hưởng là cách làm vừa đúng đạo lý vừa làm thay đổi cách luật đánh giá thái độ của bạn.
Vô ý vì quá tự tin và vô ý do cẩu thả
Hai dạng vô ý đều không mong muốn hậu quả. Khác nhau ở chỗ người vô ý vì quá tự tin đã thấy trước hậu quả có thể xảy ra nhưng cho rằng nó sẽ không xảy ra hoặc mình ngăn được. Ví dụ giả định: một người chở hàng cồng kềnh, biết là dễ mất lái, nhưng tin vào tay nghề nên vẫn đi qua đoạn đường đông. Người vô ý do cẩu thả thì không hề thấy trước, dù với hoàn cảnh và hiểu biết của mình, lẽ ra phải thấy và có thể thấy. Ví dụ giả định: chủ nhà để đống gạch trên mép giàn giáo sát lối đi chung qua đêm, không nghĩ tới việc có người đi bên dưới.
Hành vi vô ý chỉ là tội khi Bộ luật Hình sự có điều khoản riêng. Những tội vô ý quen thuộc là vô ý làm chết người, vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khoẻ ở mức luật quy định, các tội vi phạm quy định về tham gia giao thông, vi phạm quy định về phòng cháy, chữa cháy, vi phạm quy định về an toàn lao động gây hậu quả nghiêm trọng. Ngoài các trường hợp ấy, gây thiệt hại do vô ý thường dừng ở bồi thường dân sự và có thể kèm xử phạt hành chính.
Câu "phải thấy trước" được hiểu theo nghĩa vụ của từng người. Người làm nghề điện, thợ xây, tài xế, chủ cơ sở kinh doanh có nghĩa vụ nắm quy định an toàn của nghề mình; với họ, ngưỡng "lẽ ra phải biết" cao hơn người thường. Đây là lý do việc tập huấn an toàn, kiểm tra thiết bị định kỳ, ghi chép lại việc kiểm tra không chỉ là thủ tục mà còn là bằng chứng cho sự cẩn trọng.
Sự kiện bất ngờ: có hậu quả mà không ai có lỗi
Bộ luật Hình sự quy định người thực hiện hành vi gây hậu quả nguy hại trong trường hợp không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Luật gọi đó là sự kiện bất ngờ. Ví dụ giả định: một người lái xe đúng tốc độ, đúng làn, bất ngờ có em nhỏ lao ra từ sau chiếc xe tải đỗ che khuất, khoảng cách quá gần để bất kỳ ai phanh kịp. Nếu điều tra xác định đúng như vậy, đó có thể là sự kiện bất ngờ.
Khác với sự kiện bất ngờ là tình huống người đó đã có một vi phạm từ trước, ví dụ chạy quá tốc độ, dùng điện thoại khi lái, có nồng độ cồn. Khi đã có vi phạm, khó nói là không thể thấy trước, vì chính vi phạm làm giảm khả năng xử lý. Vì vậy tuân thủ quy định không chỉ để tránh bị phạt mà còn là cơ sở để chứng minh mình không có lỗi khi rủi ro thật sự ập tới.
Không chịu trách nhiệm hình sự cũng không có nghĩa là mọi chuyện chấm dứt. Phần bồi thường dân sự trong những trường hợp này có quy tắc riêng, nhất là khi thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ như phương tiện giao thông cơ giới gây ra; người đọc nên tìm hiểu riêng khi gặp tình huống thật.
Lỗi hỗn hợp và vì sao cùng hậu quả lại khác tội
Cố ý với hành vi, vô ý với hậu quả nặng hơn. Đây là dạng quen thuộc: một người cố ý đánh người khác để gây thương tích, nhưng không muốn và không để mặc cho người đó chết, rồi cái chết vẫn xảy ra. Luật xử lý theo tội cố ý gây thương tích dẫn đến chết người, khác với tội giết người.
Nhầm lẫn về sự việc. Người tưởng nhầm vật của người khác là của mình, hoặc nhầm một tình huống bình thường thành bị tấn công, có thể không có lỗi cố ý với hậu quả thật. Nhưng nhầm lẫn phải có cơ sở và chứng minh được, không phải lời giải thích sau cùng.
Thái độ sau hậu quả cũng được xem xét. Bỏ mặc người bị nạn, bỏ trốn, xoá dấu vết khiến việc đánh giá lỗi bất lợi hơn nhiều và có thể tự nó cấu thành hành vi vi phạm khác. Ở lại cấp cứu, báo cơ quan chức năng, hợp tác trung thực là cách cư xử đúng.
Lời khai thật quan trọng hơn lời khai khéo. Lỗi được suy ra từ toàn bộ chứng cứ: camera, người làm chứng, tin nhắn trước đó, dấu vết hiện trường. Khai cho "nhẹ đi" mà mâu thuẫn với chứng cứ thường làm hỏng sự tin cậy của chính người khai.
Cách cơ quan xác định lỗi và việc bạn nên làm
Không ai có thể chụp lại suy nghĩ của người khác, nên lỗi được xác định qua những dấu vết bên ngoài. Từ đó có vài việc nên làm trong đời thường:
- Với các nguồn nguy hiểm trong nhà như bình gas, điện, vật nuôi lớn, kiểm tra định kỳ và xử lý ngay khi thấy bất thường.
- Ở công trình, xưởng, cửa hàng, tuân thủ quy định an toàn và giữ ghi chép kiểm tra; đó là bằng chứng của sự cẩn trọng.
- Khi đã thấy nguy cơ do mình tạo ra, đừng bỏ đi; xử lý hoặc cảnh báo người xung quanh.
- Khi sự cố xảy ra, ưu tiên cứu người và báo cơ quan chức năng; ở lại hiện trường trừ khi có nguy hiểm cho chính bạn.
- Giữ lại mọi thứ cho thấy hoàn cảnh thật: ảnh, tin nhắn, hoá đơn bảo dưỡng, người chứng kiến.
- Có hậu quả về tính mạng, sức khoẻ của người khác thì nên có luật sư ngay từ những buổi làm việc đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Gây chết người do vô ý có bị đi tù không?
Vô ý làm chết người là tội phạm được Bộ luật Hình sự quy định, nên có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Mức xử lý cụ thể phụ thuộc hoàn cảnh, nhân thân và việc khắc phục hậu quả, do toà án quyết định.
Cố ý gián tiếp có nhẹ hơn cố ý trực tiếp không?
Cả hai đều là lỗi cố ý và đều có thể cấu thành cùng một tội. Trong thực tiễn, thái độ mong muốn hậu quả thường bị đánh giá nặng hơn thái độ để mặc, nhưng điều này chỉ ảnh hưởng mức xử lý chứ không biến hành vi thành vô ý.
Mọi hành vi vô ý gây thiệt hại đều là tội phạm phải không?
Không. Hành vi vô ý chỉ là tội khi Bộ luật Hình sự có điều khoản riêng cho nó và hậu quả tới mức luật quy định. Nhiều trường hợp vô ý gây thiệt hại chỉ phải bồi thường dân sự, có thể kèm xử phạt hành chính.
Sự kiện bất ngờ khác vô ý do cẩu thả ở chỗ nào?
Người cẩu thả không thấy trước hậu quả dù lẽ ra phải thấy và có thể thấy. Sự kiện bất ngờ là trường hợp không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước. Ranh giới nằm ở nghĩa vụ và khả năng thấy trước trong hoàn cảnh cụ thể.
Say rượu rồi gây hậu quả có được coi là vô ý không?
Say rượu không tự động biến hành vi thành vô ý. Người tự đưa mình vào tình trạng say vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự, và dạng lỗi được xét theo toàn bộ hoàn cảnh như với người tỉnh táo.
Không biết hành vi của mình là phạm luật thì có được coi là không có lỗi?
Thường là không. Lỗi xét thái độ với hành vi và hậu quả trên thực tế, không xét việc có biết điều luật hay không. Hoàn cảnh đặc biệt khiến một người thật sự không thể biết có thể được cân nhắc, nhưng không phải lý do miễn trách chung.