Dùng xung điện, dòng điện để bắt cá, tôm, lươn là hành vi bị pháp luật Việt Nam cấm, kể cả ở kênh mương, ruộng lúa hay sông rạch gần nhà. Luật Thuỷ sản 2017 xếp việc sử dụng chất nổ, chất độc, xung điện, dòng điện để khai thác thuỷ sản vào nhóm hành vi bị nghiêm cấm. Người vi phạm thường bị xử phạt hành chính và tịch thu phương tiện, công cụ; khi gây thiệt hại đáng kể, vi phạm ở khu vực được bảo vệ, hoặc đã bị xử phạt mà còn tái phạm, hành vi có thể chuyển sang tội huỷ hoại nguồn lợi thuỷ sản theo Bộ luật Hình sự.
Ở nhiều vùng quê, kích điện bị coi như một cách "kiếm bữa cá" bình thường, thậm chí được rao bán công khai trên mạng. Bài này giải thích vì sao pháp luật cấm, ranh giới giữa bị phạt và bị truy cứu, những tình huống dễ vướng như mang theo bộ kích điện trên xuồng hay bắt cá trong ao người khác, và rủi ro tính mạng mà người dùng ít khi tính hết. Bài không mô tả cấu tạo hay cách dùng thiết bị.
Vì sao bắt cá bằng điện bị cấm
Lưới, câu, lờ, đó bắt những con cá đủ lớn và để lại phần còn lại. Dòng điện thì không chọn: trong phạm vi tác động, cá con, cá mẹ đang mang trứng, tôm tép, ốc, ếch nhái, côn trùng nước đều bị choáng hoặc chết, phần lớn chìm xuống đáy mà người bắt không vớt lên. Một đoạn kênh bị kích điện nhiều lần có thể mất khả năng tự phục hồi nguồn cá trong thời gian dài. Đó là lý do pháp luật gọi hành vi này là huỷ hoại nguồn lợi thuỷ sản, không chỉ là khai thác sai cách.
Ở vùng đồng bằng, nguồn cá đồng tự nhiên vốn là sinh kế và bữa ăn của nhiều gia đình nghèo. Khi một vài người dùng điện vét sạch, những người đánh bắt bằng ngư cụ truyền thống mất phần. Vì vậy, không ít địa phương có hương ước, quy ước cộng đồng chống kích điện, và người dân thường là người phát hiện, báo tin đầu tiên.
Lý do thứ ba là an toàn. Thiết bị kích điện tự chế hoặc mua trôi nổi không có tiêu chuẩn an toàn nào; người dùng đứng dưới nước, cầm vợt, sào kim loại, trong khi dòng điện đủ mạnh để làm chết người. Mỗi năm báo chí vẫn đưa tin những vụ tử vong vì điện giật khi đi kích cá, có cả những người đi cùng, người tắm sông gần đó bị liên luỵ.
Ranh giới giữa bị phạt và bị truy cứu hình sự
Tầng xử phạt hành chính. Phần lớn trường hợp bị phát hiện lần đầu, quy mô nhỏ, thiệt hại không lớn sẽ bị xử phạt theo quy định về vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuỷ sản, kèm tịch thu thiết bị kích điện và có thể cả phương tiện dùng để vi phạm. Mức phạt cụ thể do nghị định xử phạt hiện hành quy định; bài không ghi số vì các mức này có thể thay đổi.
Tầng hình sự. Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) có tội huỷ hoại nguồn lợi thuỷ sản, trong đó việc sử dụng điện, chất nổ, chất độc để khai thác là một dạng hành vi được nêu rõ. Hành vi chuyển sang hình sự khi đi kèm những yếu tố như gây thiệt hại tới một mức nhất định, xảy ra ở khu bảo tồn biển, khu vực cấm khai thác, khu vực tập trung sinh sản của loài thuỷ sản, liên quan tới loài nguy cấp, quý, hiếm, hoặc người vi phạm đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm. Ngưỡng cụ thể bạn cần đối chiếu bản hợp nhất hiện hành.
Đã bị phạt mà còn tái phạm. Đây là điểm người dân hay chủ quan nhất. Lần đầu bị lập biên bản, nộp phạt, mất bộ kích điện, nhiều người nghĩ chuyện đã xong và sắm bộ mới. Chính lịch sử bị xử phạt đó có thể là yếu tố khiến lần vi phạm sau bị xem xét ở tầng hình sự, dù quy mô vẫn nhỏ như lần trước.
Gây chết người, thương tích. Nếu dòng điện từ thiết bị của bạn làm người khác chết hoặc bị thương, câu chuyện không còn chỉ là thuỷ sản. Người dùng có thể phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi làm chết người hoặc gây thương tích do vô ý, cùng trách nhiệm bồi thường dân sự cho gia đình nạn nhân.
Những tình huống dễ vướng mà ít người nghĩ tới
Không phải ai cũng cầm sào kích điện ngoài kênh mới gặp rắc rối. Một số tình huống đời thường sau đây cũng tiềm ẩn rủi ro pháp lý:
- Mang theo bộ kích điện trên xuồng, ghe dù chưa dùng: các quy định xử phạt trong lĩnh vực thuỷ sản có nhắm tới cả việc mang theo, tàng trữ ngư cụ, thiết bị bị cấm trên phương tiện khai thác.
- Cho người quen mượn bình ắc quy, xuồng để đi kích cá: nếu biết rõ mục đích, bạn có thể bị xem xét là cùng tham gia; ít nhất phương tiện có nguy cơ bị tịch thu.
- Bán bộ kích điện qua mạng xã hội, chợ quê: người bán đang kinh doanh công cụ bị cấm dùng, chịu rủi ro riêng ngoài rủi ro của người mua.
- Kích cá trong ao, đầm của người khác: ngoài vi phạm về thuỷ sản, lấy cá của người khác còn là hành vi xâm phạm tài sản, tuỳ giá trị và tình tiết có thể bị xem xét về tội trộm cắp.
- Dùng điện ở ao nhà mình để thu hoạch nhanh: ao riêng không phải là ngoại lệ an toàn, vì vẫn là sử dụng dòng điện để khai thác thuỷ sản và nguy cơ điện giật vẫn y nguyên.
- Thuê người đi kích cá rồi thu mua lại: người tổ chức, người thuê có thể bị xem xét vai trò của mình trong hành vi vi phạm.
Nếu bạn đang giữ một bộ kích điện trong nhà và muốn chấm dứt, cách đơn giản nhất là ngừng sử dụng và hỏi công an xã, phường hoặc cơ quan quản lý thuỷ sản ở địa phương về cách giao nộp, thay vì bán lại cho người khác.
Dòng điện ngoài đồng ruộng: bẫy chuột bằng điện cũng chung một rủi ro
Cùng với kích cá, giăng dây điện quanh ruộng để diệt chuột, chống trâu bò phá lúa là thói quen nguy hiểm ở nhiều vùng nông thôn. Người giăng thường chỉ nghĩ tới chuột, nhưng dây điện ngoài đồng không phân biệt người với vật. Người đi thăm ruộng ban đêm, trẻ em đi bắt dế, người hàng xóm tắt qua bờ ruộng đều có thể là nạn nhân.
Về pháp lý, việc tự ý câu điện, giăng dây điện trần ngoài đồng vi phạm các quy định về an toàn sử dụng điện. Khi gây chết người hoặc thương tích, người giăng điện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự; tuỳ việc họ nhận thức được hậu quả tới đâu, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ đánh giá là lỗi vô ý hay cố ý gián tiếp. Đã có những vụ việc được xử lý ở mức rất nghiêm vì người giăng điện biết rõ ruộng mình nằm cạnh lối đi chung.
Nếu ruộng bị chuột phá nặng, những biện pháp như bẫy cơ học, đánh bắt tập trung theo đợt cùng cả xóm, phối hợp với cán bộ khuyến nông địa phương là lựa chọn an toàn và hợp pháp. Không vụ lúa nào đáng đổi bằng một mạng người.
Với người thuê đất canh tác hay chủ trang trại thuê nhân công, trách nhiệm cũng không tự chuyển hết sang người trực tiếp giăng dây. Người cho phép, người chỉ đạo việc giăng điện trên đất mình quản lý có thể bị xem xét vai trò khi xảy ra tai nạn. Nếu bạn phát hiện trên ruộng mình thuê có người giăng điện, hãy yêu cầu tháo bỏ ngay và báo cho chủ đất, trưởng thôn biết, thay vì làm ngơ cho tới mùa thu hoạch.
Thấy người kích cá hoặc giăng điện: nên làm gì
Đối diện với hàng xóm, người quen đang làm việc này không dễ. Một trình tự giúp bạn vừa an toàn, vừa không làm căng thẳng không cần thiết:
- Giữ khoảng cách, không xuống nước, không chạm vào dây, sào hay xuồng có thiết bị đang hoạt động.
- Nhắc trẻ em, người đi đường tránh xa khu vực đó, đặc biệt vào buổi tối và sáng sớm.
- Nếu là người quen, bạn nên nói chuyện riêng lúc thiết bị đã tắt: nhắc về lệnh cấm, về những vụ điện giật đã xảy ra trong vùng.
- Nếu việc tiếp diễn, báo công an xã, phường hoặc trưởng ấp, trưởng thôn; nêu thời điểm, địa điểm thường xảy ra.
- Khi có người bị điện giật, ngắt nguồn điện trước khi tiếp cận nếu làm được an toàn, dùng vật khô không dẫn điện để tách nạn nhân, gọi cấp cứu ngay.
Báo tin không có nghĩa là bạn phải đứng ra làm chứng công khai hay đối đầu với hàng xóm. Cơ quan tiếp nhận có trách nhiệm giữ bí mật thông tin người báo tin theo quy định.
Khi nào cần luật sư ngay
Bị lập biên bản lần đầu vì kích cá thường chỉ dừng ở xử phạt hành chính; bạn có quyền đọc kỹ biên bản, ghi ý kiến của mình nếu không đồng ý với nội dung, và có quyền khiếu nại quyết định xử phạt theo thủ tục chung. Những trường hợp nên tìm luật sư sớm là khi bạn được mời làm việc với cơ quan điều tra, khi đã từng bị xử phạt về hành vi tương tự trước đó, khi vụ việc xảy ra ở khu vực bảo tồn, hoặc khi đã có người bị điện giật chết hay bị thương.
Với gia đình có người thân bị nạn vì điện giật do thiết bị của người khác, luật sư cũng giúp bạn hiểu quyền yêu cầu bồi thường và cách giữ chứng cứ ban đầu như hiện trường, người chứng kiến, thiết bị. Dù ở phía nào, bạn nên giữ mọi giấy tờ đã nhận, ghi lại trình tự sự việc khi còn nhớ rõ, và không ký những văn bản thoả thuận mà mình chưa hiểu hết.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ bắt vài con cá ăn trong ngày bằng kích điện thì có bị phạt không?
Có. Lệnh cấm nhắm vào phương pháp khai thác bằng xung điện, dòng điện, không phụ thuộc bạn bắt được bao nhiêu hay bắt để ăn hay để bán. Quy mô nhỏ chỉ ảnh hưởng tới mức xử lý, không làm hành vi trở nên hợp pháp.
Mua bộ kích điện về để trong nhà nhưng chưa dùng có vi phạm không?
Thiết bị này chỉ có một công dụng là khai thác thuỷ sản bằng điện, vốn bị cấm. Mang theo trên phương tiện khai thác có thể bị xử phạt. Cất trong nhà vẫn là giữ một công cụ không có mục đích hợp pháp; cách an toàn nhất là ngừng giữ và hỏi cơ quan địa phương về việc giao nộp.
Bị tịch thu xuồng máy vì kích cá thì có xin lại được không?
Việc tịch thu phương tiện là hình thức xử phạt bổ sung được ghi trong quyết định xử phạt. Nếu bạn cho rằng quyết định không đúng, chẳng hạn xuồng là của người khác cho mượn mà họ không biết mục đích, bạn có quyền khiếu nại theo thủ tục chung trong thời hạn luật định.
Kích cá ở ao nhà mình có khác ở sông rạch không?
Về nguyên tắc cấm sử dụng dòng điện để khai thác thuỷ sản thì không khác. Ao nhà bạn có thể không phải khu vực bảo vệ nguồn lợi, nên mức độ xử lý có thể khác, nhưng nguy cơ điện giật cho chính bạn và người nhà vẫn y nguyên.
Người bán kích điện trên mạng có bị xử lý không?
Có thể. Kinh doanh, quảng cáo thiết bị dùng cho hành vi bị cấm là hành vi vi phạm riêng của người bán. Các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội cũng có quy định gỡ bỏ loại hàng này. Người mua không vì thế mà được miễn trách nhiệm khi sử dụng.
Người đi cùng trên xuồng nhưng không cầm sào kích điện có bị liên quan không?
Tuỳ vai trò. Người chèo xuồng, giữ bình điện, vớt cá đều đang tham gia vào hành vi khai thác bằng điện và có thể bị xem xét. Người chỉ đi nhờ mà không biết hoặc không tham gia thì khác, nhưng tốt nhất là không lên xuồng có mang thiết bị này.