Đăng địa chỉ nhà, số điện thoại, nơi làm việc, ảnh giấy tờ tuỳ thân hay thông tin tài khoản ngân hàng của người khác lên mạng khi không được họ đồng ý là xâm phạm quyền về đời sống riêng tư và dữ liệu cá nhân. Tuỳ mục đích và hậu quả, hành vi này có thể dừng ở nghĩa vụ gỡ bỏ, bồi thường, bị xử phạt hành chính, hoặc bị xem xét theo một số tội danh trong Bộ luật Hình sự.
Nhiều người làm việc này với tâm thế "cho mọi người biết mặt" sau một va chạm: khách bùng hàng, người nợ tiền, hàng xóm xích mích, người lái xe gây tai nạn rồi đi. Bài giải thích vì sao lý do bức xúc không biến việc công khai thành hợp pháp, và người có thông tin bị công khai nên làm gì. Mọi tình huống trong bài là ví dụ giả định.
Thông tin nào được coi là riêng tư, thuộc về ai
Bộ luật Dân sự ghi nhận quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình. Việc thu thập, lưu giữ, sử dụng, công khai thông tin liên quan tới đời sống riêng tư của một người phải được người đó đồng ý, trừ những trường hợp luật quy định khác. Bên cạnh đó, nay đã có luật riêng về bảo vệ dữ liệu cá nhân, xác định rõ hơn thế nào là dữ liệu cá nhân, ai được xử lý và phải có sự đồng ý ra sao; bạn nên đối chiếu bản hiện hành khi cần chi tiết.
Trong đời thường, những thông tin dễ bị đăng lên mạng nhất gồm: họ tên kèm ảnh chân dung, số điện thoại, địa chỉ nhà, tên cơ quan nơi làm việc, trường con đang học, biển số xe, ảnh căn cước, số tài khoản ngân hàng, ảnh chụp tin nhắn riêng. Một mẩu riêng lẻ có khi chưa nói lên nhiều, nhưng ghép lại thì đủ để người lạ tìm tới tận cửa nhà. Đó chính là điều làm việc công khai thông tin trở nên nguy hiểm.
Thông tin mà người đó tự công khai, ví dụ số điện thoại in trên biển quảng cáo cửa hàng, vẫn có giới hạn: nó được công khai cho mục đích liên hệ mua bán, không có nghĩa ai cũng được lấy để kêu gọi người khác gọi điện quấy rối. Mục đích sử dụng là một yếu tố được xem xét khi đánh giá có xâm phạm hay không.
Mục đích công khai và hệ quả pháp lý thường gặp
Cùng là đăng thông tin của người khác, hệ quả khác nhau tuỳ mục đích và hậu quả. Bảng dưới là nguyên lý chung để định hướng, không thay cho việc đánh giá từng vụ cụ thể.
| Tình huống giả định | Tầng thường rơi vào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đăng số điện thoại khách bùng hàng kèm lời kêu gọi "gọi cho nó" | Dân sự, hành chính | Có thể bị buộc gỡ, bị phạt; nếu dẫn tới quấy rối nghiêm trọng, hậu quả nặng hơn |
| Đăng ảnh căn cước, địa chỉ nhà người nợ tiền | Dân sự, hành chính, có thể hình sự | Việc đòi nợ không cho phép bêu riếu; xem thêm các bài về vay, đòi nợ |
| Chụp và đăng tin nhắn riêng của người khác lấy được bằng cách lén mở điện thoại | Có thể hình sự | Liên quan tội xâm phạm bí mật thư tín, tin nhắn, trao đổi thông tin riêng tư |
| Thu thập, mua bán, công khai trái phép thông tin tài khoản ngân hàng của người khác | Có thể hình sự | Bộ luật Hình sự có tội danh riêng cho thông tin tài khoản ngân hàng |
| Công khai thông tin riêng trên mạng để trục lợi hoặc gây dư luận xấu làm giảm uy tín người khác | Có thể hình sự | Thuộc nhóm tội về đưa, sử dụng trái phép thông tin trên mạng; có ngưỡng thu lợi, thiệt hại |
| Đăng ảnh, biển số xe người gây tai nạn rồi bỏ đi để tìm nhân chứng | Thường là dân sự nếu vượt mức cần thiết | Nên gửi cho công an thay vì đăng công khai thông tin cá nhân |
Các ngưỡng thu lợi bất chính, thiệt hại hay số lượng thông tin để thành tội được quy định trong Bộ luật Hình sự và văn bản hướng dẫn; con số cụ thể bạn đối chiếu bản hợp nhất hiện hành, không nên tự ước lượng.
Những dấu hiệu đẩy việc công khai đi xa hơn một lỗi dân sự
Có kêu gọi hành động. Đăng kèm lời kiểu "ai gần đó qua hỏi thăm", "cứ gọi cho nó" biến thông tin thành công cụ để người khác quấy rối. Hậu quả đến với người bị đăng không còn chỉ là xấu hổ mà là an toàn thân thể.
Có trục lợi. Bán danh sách khách hàng, bán ảnh căn cước, đổi thông tin lấy tiền là những hành vi luật nhắm tới rất rõ. Người làm có thể không nghĩ mình phạm tội vì "chỉ là vài số điện thoại", nhưng pháp luật hiện hành coi thông tin cá nhân là thứ cần bảo vệ nghiêm.
Thông tin lấy được bằng cách trái phép. Mở trộm điện thoại người khác, đăng nhập tài khoản không phải của mình, lén đọc tin nhắn: cách lấy thông tin đã là vi phạm riêng, chưa tính việc đăng lên.
Kèm lời lẽ xúc phạm hoặc nội dung sai. Thông tin cá nhân đi cùng lời buộc tội chưa được xác minh có thể kéo thêm trách nhiệm về xúc phạm danh dự hoặc vu khống.
Hậu quả thực tế nặng. Người bị đăng thông tin bị nhiều người lạ gọi điện, nhắn tin đe doạ, phải chuyển nhà, nghỉ việc, con cái không dám đi học. Hậu quả càng nặng, khả năng vụ việc được xem xét ở tầng cao hơn càng lớn.
Bức xúc chính đáng thì có được "bêu tên" không
Câu trả lời ngắn là không, dù bạn đúng. Ví dụ giả định: chị C bán hàng qua mạng, một khách đặt mười đơn rồi không nhận, chị lỗ tiền vận chuyển. Chị có quyền đòi khách bồi thường, có quyền chặn khách, có quyền cảnh báo trong nhóm người bán rằng có một tài khoản đặt hàng rồi bỏ. Nhưng chị không có quyền đăng số điện thoại, địa chỉ nhà và ảnh khách lên mạng kèm lời mời mọi người "hỏi thăm".
Pháp luật cho người bị thiệt hại những con đường đòi quyền lợi: thương lượng, hoà giải, khởi kiện, tố giác nếu có dấu hiệu tội phạm. Bêu tên trên mạng không nằm trong danh sách đó. Khi tự làm, người bị thiệt hại ban đầu có thể trở thành người vi phạm, và vụ việc đảo chiều: thay vì đòi được tiền, chị C phải đi giải trình về việc công khai thông tin.
Nếu muốn cảnh báo cộng đồng, cách an toàn là mô tả hành vi, che toàn bộ thông tin nhận diện cá nhân, và hướng người khác tới việc tự phòng tránh. Nếu muốn tìm người gây thiệt hại, ví dụ người va quệt xe rồi bỏ đi, hãy đưa thông tin cho cơ quan công an tiếp nhận vụ việc, họ có công cụ xác minh mà không phải phơi thông tin người khác ra trước đám đông.
Thông tin của bạn bị đăng lên mạng: làm theo thứ tự này
Nếu bạn là người bị công khai thông tin, những ngày đầu quan trọng nhất là giữ an toàn và giữ chứng cứ. Thứ tự gợi ý:
- Lưu lại bài đăng, các bản chia sẻ và bình luận: chụp màn hình thấy tài khoản, thời gian, nội dung; ghi lại đường dẫn; nếu bài lan rộng, cân nhắc lập vi bằng.
- Báo cáo bài viết với nền tảng mạng xã hội theo mục vi phạm quyền riêng tư; nhiều nền tảng ưu tiên xử lý nội dung có thông tin cá nhân.
- Thay đổi những gì có thể thay: bật xác thực hai lớp, đổi mật khẩu, hạn chế người lạ nhắn tin, báo ngân hàng nếu số tài khoản hoặc giấy tờ bị lộ.
- Nếu bị gọi điện, nhắn tin đe doạ, ghi lại số gọi đến, thời gian, nội dung; không đáp trả bằng lời lẽ gay gắt.
- Gửi đơn tới công an xã, phường nơi bạn cư trú, trình bày việc thông tin bị công khai và hậu quả đang gặp; đề nghị xem xét xử lý theo quy định.
- Khi có thiệt hại cụ thể, giữ chứng từ để yêu cầu bồi thường; thương lượng không được thì cân nhắc khởi kiện dân sự.
Nếu bạn thấy an toàn bản thân hoặc gia đình bị đe doạ trực tiếp, ví dụ có người lạ tìm đến nhà, hãy báo ngay cho công an nơi gần nhất, không chờ hoàn tất các bước giấy tờ.
Khi nào nên nhờ luật sư
Phần lớn trường hợp, yêu cầu gỡ bài và báo cáo nền tảng là đủ để chặn thiệt hại. Bạn nên tìm luật sư khi thông tin bị đăng kèm lời buộc tội nghiêm trọng, khi bị lan rộng trên nhiều trang và gây thiệt hại lớn cho công việc, khi có dấu hiệu ai đó mua bán thông tin của bạn, hoặc khi bạn là người đã lỡ đăng thông tin của người khác và nay nhận được giấy mời làm việc.
Ở chiều ngược lại, chủ cửa hàng, người bán hàng online cũng nên được tư vấn trước khi thiết lập quy trình xử lý khách vi phạm: lưu thông tin khách ở đâu, ai được xem, khi nào được chia sẻ cho đơn vị vận chuyển, cảnh báo nội bộ thế nào cho hợp pháp. Làm đúng từ đầu thì đỡ được rất nhiều rắc rối hơn là đợi tới khi có một bài đăng bị phản ánh.
Một tình huống hay gặp khác là tranh chấp trong gia đình hoặc giữa vợ chồng đang ly hôn: một bên đăng tin nhắn riêng, ảnh đời tư, thông tin công việc của bên kia lên mạng để "cho mọi người phân xử". Ngoài việc xâm phạm quyền riêng tư, những bài đăng kiểu này còn có thể bị bên kia dùng làm chứng cứ bất lợi cho chính người đăng trong vụ việc tại toà, nhất là khi có tranh chấp về quyền nuôi con.
Nguyên tắc chung khi chưa chắc: thông tin của người khác không phải của mình, đừng đăng. Thiệt hại của mình có đường đòi riêng, và đường đó không đi qua bảng tin mạng xã hội.
Câu hỏi thường gặp
Đăng số điện thoại người nợ mình tiền lên mạng có bị phạt không?
Có thể bị. Việc người kia nợ tiền không cho bạn quyền công khai thông tin cá nhân của họ. Hành vi này có thể bị xử phạt, buộc gỡ bỏ và phải bồi thường nếu gây thiệt hại. Đòi nợ cần đi đường thương lượng, hoà giải hoặc khởi kiện.
Thông tin người đó tự đăng công khai thì mình đăng lại có sao không?
Vẫn có thể có vấn đề nếu bạn dùng thông tin đó cho mục đích khác hẳn mục đích họ công khai, đặc biệt là để kêu gọi quấy rối hoặc bêu riếu. Mục đích sử dụng và hậu quả là điều được xem xét, không chỉ việc thông tin đã có trên mạng hay chưa.
Che một phần số điện thoại, chỉ để lộ vài số có an toàn không?
An toàn hơn nhưng không chắc chắn. Nếu kèm ảnh, tên, nơi làm việc mà người khác vẫn nhận ra được, việc che vài số không giải quyết được gì. Muốn cảnh báo thì che toàn bộ thông tin nhận diện và chỉ mô tả hành vi.
Nhóm cư dân đăng ảnh người hay vứt rác bừa bãi có vi phạm không?
Phản ánh hành vi vi phạm là chính đáng, nhưng nên gửi cho ban quản lý hoặc chính quyền để xử lý, hạn chế đăng ảnh rõ mặt kèm địa chỉ lên nhóm đông người. Bêu riếu công khai có thể xâm phạm quyền hình ảnh và đời sống riêng tư của người đó.
Bị lộ ảnh căn cước lên mạng thì nguy cơ là gì?
Kẻ gian có thể dùng ảnh căn cước để mạo danh mở tài khoản, vay tiền hoặc đăng ký dịch vụ. Bạn nên báo nền tảng gỡ ảnh, cảnh giác với khoản vay lạ đứng tên mình, và trình báo công an nếu phát hiện thông tin bị dùng để giao dịch.
Người đăng thông tin của mình ở nước ngoài thì xử lý thế nào?
Việc xác định và xử lý người ở nước ngoài khó hơn nhiều. Bạn vẫn nên lưu chứng cứ, báo cáo nền tảng để gỡ nội dung và gửi đơn tới công an. Với vụ việc có thiệt hại lớn, nên hỏi luật sư về khả năng thực hiện các bước tiếp theo.