Một hành vi không bị vừa xử phạt hành chính vừa truy cứu trách nhiệm hình sự; nó đi theo một trong hai đường. Nhưng dù đi đường nào, nếu gây thiệt hại cho người khác thì người làm vẫn phải bồi thường theo Bộ luật Dân sự. Nộp phạt không thay được bồi thường, chấp hành án tù cũng không thay được bồi thường.
Cách nghĩ "bị phạt rồi thì xong" hay "nó đi tù rồi thì thôi" khiến nhiều người bị hại bỏ quyền của mình, và khiến nhiều người gây thiệt hại bất ngờ khi nhận được yêu cầu bồi thường sau đó. Bài này vẽ lại bản đồ các lớp trách nhiệm có thể phát sinh từ một hành vi, cách chúng nối với nhau, và bạn nên làm gì ở mỗi vai.
Các lớp trách nhiệm có thể phát sinh từ một hành vi
Một sự việc đời thường có thể chạm tới nhiều lớp trách nhiệm. Bảng dưới xếp chúng theo mục đích và người quyết định.
| Lớp trách nhiệm | Mục đích | Ai quyết định | Có loại trừ nhau không |
|---|---|---|---|
| Hành chính | Xử lý vi phạm trật tự quản lý nhà nước chưa tới mức tội phạm | Người có thẩm quyền xử phạt | Loại trừ với hình sự cho cùng hành vi |
| Hình sự | Xử lý hành vi đủ dấu hiệu tội phạm | Toà án qua bản án | Loại trừ với hành chính cho cùng hành vi |
| Dân sự | Bù đắp thiệt hại cho người bị thiệt hại | Các bên thoả thuận hoặc toà án | Đi kèm cả hai lớp trên |
| Kỷ luật | Xử lý vi phạm nội quy, kỷ luật lao động, kỷ luật công vụ | Người sử dụng lao động, cơ quan quản lý | Có thể đi kèm các lớp khác |
Bảng cho thấy chỉ có hai lớp hành chính và hình sự loại trừ nhau; dân sự và kỷ luật có cơ sở riêng nên có thể song song. Một nhân viên lái xe công ty gây tai nạn có thể cùng lúc bị xử lý theo một trong hai đường công quyền, bị công ty kỷ luật theo nội quy, và phát sinh nghĩa vụ bồi thường mà công ty phải trả trước.
Không xử hai lần: khi hồ sơ chuyển từ đường này sang đường kia
Luật Xử lý vi phạm hành chính đặt nguyên tắc: khi xem xét một vụ vi phạm mà thấy có dấu hiệu tội phạm, người có thẩm quyền xử phạt phải chuyển hồ sơ cho cơ quan tiến hành tố tụng hình sự, không được xử phạt cho xong. Nếu đã ra quyết định xử phạt rồi mới phát hiện dấu hiệu tội phạm, quyết định đó phải được huỷ để chuyển hồ sơ. Đây là lý do việc nộp phạt không phải tấm khiên chắn mọi thứ.
Chiều ngược lại cũng có. Khi cơ quan tiến hành tố tụng quyết định không khởi tố, huỷ quyết định khởi tố hoặc đình chỉ vụ án, mà hành vi vẫn có dấu hiệu vi phạm hành chính, thì hồ sơ được chuyển sang người có thẩm quyền để xử phạt hành chính. Nghĩa là được kết luận "không phải tội" không đồng nghĩa với "không có gì sai".
Với người trong cuộc, ý nghĩa thực tế là kết quả cuối cùng có thể đến chậm hơn và đi qua nhiều cơ quan hơn họ tưởng. Giữ toàn bộ giấy tờ đã nhận, biên bản, quyết định, biên lai theo đúng trình tự thời gian; khi hồ sơ được chuyển, những giấy tờ đó giúp bạn nắm được mình đang ở đâu trong quá trình.
Bồi thường dân sự đứng trên cơ sở riêng
Căn cứ phát sinh. Theo Bộ luật Dân sự, người có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp luật quy định khác. Cơ sở là có thiệt hại thật, có hành vi xâm phạm, và thiệt hại do hành vi đó gây ra.
Không phụ thuộc vào việc có bị phạt hay không. Một hành vi chỉ đáng bị nhắc nhở, thậm chí không bị xử lý gì về hành chính hay hình sự, vẫn có thể phát sinh nghĩa vụ bồi thường nếu gây thiệt hại.
Thiệt hại gồm nhiều khoản. Tài sản bị mất, hư hỏng; chi phí hợp lý để ngăn chặn, khắc phục; thu nhập bị mất; với thiệt hại về sức khoẻ, tính mạng, danh dự còn có khoản bù đắp tổn thất tinh thần. Cách tính từng khoản khi bị thương tích được bàn ở chuyên mục riêng về thương tích.
Được giảm khi có điều kiện. Người gây thiệt hại không có lỗi hoặc có lỗi vô ý mà thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế có thể được giảm mức bồi thường. Ngược lại, người bị thiệt hại cũng có lỗi thì phần thiệt hại tương ứng với lỗi của họ không được bồi thường.
Phần dân sự trong vụ án hình sự được giải quyết thế nào
Khi vụ việc đi theo đường hình sự, phần bồi thường thường được giải quyết luôn trong vụ án. Người bị hại có quyền đề nghị mức bồi thường, cung cấp chứng cứ về thiệt hại, và toà án quyết định phần dân sự cùng lúc với phần hình sự trong bản án. Nếu phần dân sự chưa đủ điều kiện chứng minh mà không ảnh hưởng tới việc giải quyết vụ án, toà án có thể tách ra để giải quyết sau theo thủ tục tố tụng dân sự.
Điều người bị hại nên làm là chủ động: lập danh sách thiệt hại, giữ hoá đơn viện phí, chứng từ sửa chữa, giấy tờ chứng minh thu nhập bị mất, và nộp cho cơ quan đang giải quyết. Đừng chờ tới phiên toà mới tìm giấy tờ. Ngoài ra, người bị hại có quyền nhờ người bảo vệ quyền lợi tham gia cùng mình trong vụ án.
Ở phía người gây thiệt hại, việc tự nguyện bồi thường, khắc phục hậu quả sớm vừa là trách nhiệm vừa được pháp luật ghi nhận là tình tiết giảm nhẹ. Nhưng bồi thường không phải là "mua" sự miễn trách: phần lớn các tội vẫn được xử lý dù đã bồi thường đủ; chỉ có một số tội luật cho phép người bị hại quyết định việc khởi tố. Nếu bạn đang ở vai này và vụ việc đã có dấu hiệu chuyển sang hình sự, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc gặp luật sư trực tiếp trước khi tự thoả thuận khoản tiền lớn.
Khi người gây thiệt hại là nhân viên, con chưa thành niên
Có những trường hợp người phải bồi thường trước không phải là người trực tiếp gây ra. Với người lao động gây thiệt hại trong khi thực hiện công việc được giao, Bộ luật Dân sự đặt trách nhiệm bồi thường lên pháp nhân hoặc người sử dụng lao động; sau đó doanh nghiệp có quyền yêu cầu người lao động có lỗi hoàn trả một khoản theo quy định. Vì vậy các doanh nghiệp có xe, máy móc, hoạt động có rủi ro thường mua bảo hiểm trách nhiệm và xây quy trình an toàn rõ ràng.
Với người chưa thành niên, cha mẹ chịu phần lớn hoặc phần còn thiếu của trách nhiệm bồi thường tuỳ tuổi của con. Với người được giám hộ, người giám hộ có thể phải bồi thường bằng tài sản của người được giám hộ trước. Những quy tắc này giúp người bị thiệt hại có người để đòi, chứ không phải đứng trước một người không có khả năng trả.
Ví dụ giả định: nhân viên giao hàng của cửa hàng điện máy làm rơi tủ lạnh vào chân khách khi đang lắp đặt. Khách có thể yêu cầu cửa hàng bồi thường, cửa hàng có thể xử lý kỷ luật nhân viên theo nội quy, và nếu thương tích tới mức luật quy định thì còn câu chuyện trách nhiệm hình sự của chính người làm. Ba lớp, ba người quyết định, một sự việc.
Ví dụ giả định: đám cháy lan sang nhà bên
Ông T đốt rác sau nhà vào một chiều nhiều gió rồi vào trong xem ti vi. Lửa bén sang mái hiên nhà hàng xóm, làm cháy một phần gian bếp và chiếc xe máy dựng dưới hiên. May không ai bị thương. Từ một hành vi, câu chuyện có thể đi theo mấy lớp trách nhiệm khác nhau, và mỗi lớp có câu hỏi riêng.
Lớp công quyền hỏi: hành vi đốt rác như vậy vi phạm quy định nào về phòng cháy, vệ sinh môi trường, và thiệt hại có tới mức để xem xét theo hướng hình sự hay không. Thiệt hại nhỏ, không có người bị thương, ông T chưa từng vi phạm thì nhiều khả năng dừng ở xử phạt hành chính. Nếu đám cháy lan rộng, thiệt hại lớn hoặc có người bị thương, cơ quan chức năng sẽ xác minh theo hướng tội vi phạm quy định về phòng cháy, chữa cháy hoặc các tội tương ứng.
Lớp dân sự hỏi một câu khác hẳn: hàng xóm mất bao nhiêu và ai phải trả. Dù ông T bị xử phạt hay không, chi phí sửa bếp, sửa xe, đồ đạc bị cháy vẫn là thiệt hại có thật, và ông T phải bồi thường. Nếu hàng xóm cũng có phần lỗi, ví dụ để xăng dầu sát hiên, phần thiệt hại tương ứng có thể không được tính. Hai bên ngồi lại được với nhau, lập biên bản thoả thuận rõ ràng là cách đỡ tốn kém nhất; không thoả thuận được thì người bị thiệt hại có quyền khởi kiện ra toà án.
Bạn nên làm gì ở từng vai
Hiểu các lớp trách nhiệm giúp bạn không bỏ sót quyền và không né sai nghĩa vụ.
- Người bị hại: trình báo nếu có dấu hiệu vi phạm, đồng thời lập hồ sơ thiệt hại riêng; kết quả xử lý hành chính hay hình sự không thay được yêu cầu bồi thường.
- Người bị hại: nếu bên kia chủ động đề nghị bồi thường, lập văn bản ghi rõ khoản tiền, nội dung, chữ ký hai bên, có người làm chứng.
- Người gây thiệt hại: chủ động liên hệ xin lỗi, bồi thường thiệt hại có chứng từ; không dùng áp lực, đe doạ hay hứa hẹn để buộc bên kia rút đơn.
- Người gây thiệt hại: giữ biên nhận mọi khoản đã trả để được ghi nhận khi giải quyết.
- Doanh nghiệp: có quy trình xử lý sự cố với khách hàng, mua bảo hiểm trách nhiệm phù hợp, và tách rõ việc kỷ luật nội bộ với việc bồi thường cho khách.
- Mọi vai: nhớ rằng quyền đòi bồi thường có thời hiệu; chi tiết thời hiệu nằm ở chuyên mục thời hạn, đừng để quá lâu.
Câu hỏi thường gặp
Đã nộp phạt hành chính rồi có còn phải bồi thường cho người bị thiệt hại không?
Có. Tiền phạt nộp vào ngân sách nhà nước, còn tiền bồi thường là để bù đắp cho người bị thiệt hại. Hai nghĩa vụ có cơ sở khác nhau, nộp phạt không thay được bồi thường.
Người gây thiệt hại đã đi tù thì người bị hại còn đòi được bồi thường không?
Còn. Phần dân sự thường được toà quyết định trong bản án, và nghĩa vụ đó được thi hành theo thủ tục thi hành án dân sự, dù người phải bồi thường đang chấp hành hình phạt tù.
Đã bồi thường đầy đủ thì có được miễn xử lý hình sự không?
Thường là không. Bồi thường, khắc phục hậu quả là tình tiết giảm nhẹ. Chỉ một số tội luật cho khởi tố theo yêu cầu của người bị hại, và việc rút yêu cầu ở những tội đó có hệ quả riêng.
Một hành vi có thể vừa bị phạt hành chính vừa bị xử lý hình sự không?
Không cho cùng một hành vi. Nếu đã xử phạt mà phát hiện dấu hiệu tội phạm, quyết định xử phạt phải được huỷ để chuyển hồ sơ. Nếu cơ quan tố tụng không khởi tố mà vẫn có vi phạm, hồ sơ được chuyển để xử phạt hành chính.
Nhân viên gây thiệt hại cho khách khi làm việc thì ai bồi thường?
Người sử dụng lao động bồi thường cho khách trước, vì thiệt hại xảy ra khi người lao động thực hiện công việc được giao. Sau đó doanh nghiệp có quyền yêu cầu người lao động có lỗi hoàn trả theo quy định.
Bị kỷ luật ở công ty có ảnh hưởng tới việc xử lý của cơ quan nhà nước không?
Không. Kỷ luật lao động theo nội quy là quan hệ giữa người lao động và doanh nghiệp. Việc xử phạt hành chính hay truy cứu hình sự do cơ quan có thẩm quyền quyết định độc lập, theo dấu hiệu của hành vi.