Bắt người phạm tội quả tang là việc bất kỳ ai cũng có quyền làm khi thấy một người đang thực hiện tội phạm hoặc vừa thực hiện xong thì bị phát hiện, bị đuổi bắt; còn giữ người trong trường hợp khẩn cấp là biện pháp chỉ người có thẩm quyền trong cơ quan tố tụng được ra lệnh, kèm căn cứ chặt chẽ và sự phê chuẩn của Viện kiểm sát. Hai thứ hay bị gọi chung là "bị bắt", nhưng điều kiện, người thực hiện và hệ quả khác hẳn nhau.
Hiểu đúng ranh giới này giúp bạn ở cả hai phía: là người dân bắt gặp một vụ việc, bạn biết mình được làm tới đâu để không vô tình vượt sang hành vi giữ người trái pháp luật; là người bị giữ, bạn biết cần kiểm tra những giấy tờ gì.
Quả tang nghĩa là gì theo luật
Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 mô tả ba tình huống được coi là phạm tội quả tang: người đang thực hiện tội phạm thì bị phát hiện; người ngay sau khi thực hiện tội phạm thì bị phát hiện; người ngay sau khi thực hiện tội phạm thì bị đuổi bắt. Điểm chung là sự liền mạch về thời gian giữa hành vi và việc bị phát hiện. Ví dụ giả định: người lạ vừa giật túi xách của khách ở chợ và đang chạy, bị mọi người đuổi theo, đó là quả tang. Nhưng nếu ba hôm sau chủ hàng nhận ra người đó qua đoạn phim cũ, đó không còn là quả tang nữa.
Một ranh giới khác cần nắm: quả tang là quả tang phạm tội. Nếu hành vi chỉ là vi phạm hành chính, chẳng hạn đỗ xe sai chỗ hay xả rác, người dân không có quyền "bắt" người đó theo nghĩa tố tụng hình sự; việc của bạn lúc ấy là báo cho lực lượng chức năng. Với những hành vi mà người thường khó phân biệt là tội hay vi phạm, như lấy một món hàng nhỏ trong cửa hàng, hướng an toàn là giữ khoảng cách, ghi nhận sự việc, báo công an cấp xã hoặc gọi lực lượng tuần tra, thay vì tự xử lý.
Người dân được làm gì khi bắt người phạm tội quả tang
Luật cho phép bất kỳ người nào cũng có quyền bắt và giải ngay người phạm tội quả tang đến cơ quan công an, Viện kiểm sát hoặc uỷ ban nhân dân nơi gần nhất. Từ quy định này có thể rút ra những giới hạn thực tế sau:
- Được ngăn người đó bỏ chạy bằng mức sức cần thiết, và được tước vũ khí, hung khí người đó đang mang theo.
- Phải giải ngay: đưa người đó tới cơ quan gần nhất hoặc gọi lực lượng chức năng tới tiếp nhận, không được giữ lại tại nhà, tại cửa hàng để "tra hỏi" hay chờ người nhà đến chuộc.
- Không được đánh đập, trói buộc gây thương tích, làm nhục, quay phim bêu riếu hay đòi tiền "bồi thường" ngay tại chỗ. Những hành vi này có thể khiến chính người bắt bị xử lý về tội cố ý gây thương tích, làm nhục người khác hoặc cưỡng đoạt tài sản.
- Nên ghi nhớ hoặc ghi lại thời điểm, địa điểm, người chứng kiến và đồ vật liên quan để trình bày khi cơ quan lấy lời khai.
- Giao lại đồ vật thu được (tài sản bị lấy, hung khí) cho cơ quan tiếp nhận, có biên bản.
Trên thực tế, rất nhiều vụ "bắt trộm" ở nông thôn và đô thị biến thành vụ án ngược lại vì đám đông đánh người bị bắt. Lòng bất bình không phải là căn cứ miễn trách nhiệm. Đây là chỗ ranh giới giữa người có công và người phạm tội mỏng nhất.
Giữ người trong trường hợp khẩn cấp: căn cứ và thủ tục
Giữ người trong trường hợp khẩn cấp không dành cho người dân. Đây là biện pháp của cơ quan điều tra và một số cơ quan khác có thẩm quyền, khi có một trong các căn cứ luật đặt ra. Bảng dưới gom theo nguyên lý; khi cần áp vào vụ việc cụ thể, bạn nên đối chiếu nguyên văn bản hợp nhất.
| Nội dung | Theo nguyên tắc của luật | Ý nghĩa với người bị giữ |
|---|---|---|
| Căn cứ thứ nhất | Có đủ căn cứ xác định người đó đang chuẩn bị thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng | Không áp cho mọi loại hành vi; mức độ tội phạm phải lớn |
| Căn cứ thứ hai | Người cùng thực hiện, người bị hại hoặc người có mặt tại nơi xảy ra chính mắt nhìn thấy và xác nhận đúng là người đã thực hiện tội phạm, và cần ngăn chặn ngay việc người đó trốn | Phải có người trực tiếp nhận diện, không chỉ là nghi ngờ chung chung |
| Căn cứ thứ ba | Có dấu vết tội phạm ở người, chỗ ở, nơi làm việc hoặc phương tiện của người bị nghi, và cần ngăn chặn ngay việc người đó trốn hoặc tiêu huỷ chứng cứ | Dấu vết phải cụ thể, có lý do khẩn cấp |
| Lệnh giữ người | Do người có thẩm quyền ra lệnh bằng văn bản, ghi rõ căn cứ | Bạn có quyền được đọc lệnh và được giải thích |
| Sau khi giữ | Phải lấy lời khai ngay; nếu cần thì ra quyết định tạm giữ hoặc đề nghị Viện kiểm sát phê chuẩn lệnh bắt | Viện kiểm sát không phê chuẩn thì phải trả tự do ngay |
Điểm cần nhớ: khẩn cấp không có nghĩa là bỏ qua giấy tờ. Văn bản vẫn phải có, chỉ là được lập trước rồi được kiểm sát sau, thay vì phê chuẩn trước như bắt bị can để tạm giam.
Những tình huống đời thường dễ bước qua ranh giới
Ví dụ giả định thứ nhất: chủ tiệm tạp hoá ở một phường của TP Hồ Chí Minh nghi một khách lấy hộp sữa, giữ khách lại phía sau quầy, khoá cửa và gọi người nhà khách tới trả tiền gấp mười lần. Nếu khách không lấy thật, chủ tiệm đối mặt với nguy cơ bị xử lý về hành vi bắt, giữ người trái pháp luật. Kể cả khi khách có lấy, việc khoá người lại và đòi tiền vẫn có thể bị đánh giá là vượt khỏi quyền "bắt và giải ngay". Cách đúng là giữ khách ở khu vực mở, gọi lực lượng chức năng, giữ đoạn phim camera nguyên vẹn.
Ví dụ giả định thứ hai: nhóm thanh niên trong thôn bắt được người lạ dắt xe máy lúc nửa đêm, trói lại ở nhà văn hoá đến sáng. Thời điểm bắt có thể đúng là quả tang, nhưng giữ qua đêm thay vì giải ngay, cộng với trói buộc, làm cho chính nhóm bắt rơi vào vị trí vi phạm. Ngày nay hầu hết mọi nơi đều có thể gọi công an cấp xã tới tiếp nhận trong thời gian ngắn.
Ví dụ giả định thứ ba: một người đòi nợ giữ con nợ ở quán cà phê, không cho về, nói là "bắt quả tang trốn nợ". Không trả nợ đúng hạn không phải là phạm tội quả tang; đây là quan hệ dân sự, và việc giữ người để ép trả nợ có thể bị xử lý hình sự. Ranh giới nợ nần được bàn kỹ hơn ở danh mục vay – đòi nợ của trang.
Nếu bạn là người bị giữ: kiểm tra những gì
Ai đang giữ mình. Người dân bắt quả tang chỉ có quyền giải bạn tới cơ quan; họ không có quyền tra hỏi, khám người hay giữ lâu. Nếu bị người không có thẩm quyền giữ lại, bạn có quyền yêu cầu được đưa tới cơ quan công an hoặc gọi lực lượng chức năng.
Có lệnh hay biên bản không. Khi cơ quan có thẩm quyền giữ người, phải có lệnh giữ người trong trường hợp khẩn cấp hoặc biên bản bắt người phạm tội quả tang, biên bản giao nhận người bị bắt. Bạn có quyền được đọc và nghe giải thích.
Mốc thời gian. Ghi nhớ thời điểm bị giữ, thời điểm được giao cho cơ quan, thời điểm lập biên bản. Các mốc này quyết định thời hạn tạm giữ về sau.
Tài sản mang theo. Đồ vật bị thu giữ phải được ghi vào biên bản. Đọc kỹ danh sách trước khi ký, ghi ý kiến nếu thiếu hoặc mô tả sai.
Quyền nhờ người bào chữa. Người bị bắt, bị giữ có quyền nhờ người bào chữa ngay từ đầu và được thông báo cho gia đình. Bạn có thể đề nghị cơ quan báo cho người thân.
Khi không an toàn để tự bắt: báo tin và giữ chứng cứ
Quyền bắt người phạm tội quả tang là quyền, không phải nghĩa vụ. Luật không đòi hỏi bạn lao vào một người đang cầm hung khí hay một nhóm đông người. Trong nhiều tình huống, việc đúng và an toàn hơn là giữ khoảng cách, gọi lực lượng chức năng, quan sát để mô tả lại đặc điểm người và phương tiện, hướng đi khi người đó rời đi.
Đoạn phim từ camera cửa hàng, camera hành trình hay điện thoại của người chứng kiến là nguồn chứng cứ có giá trị nếu được giữ nguyên vẹn. Bạn nên sao lưu ngay, không cắt ghép, không thêm chữ hay hiệu ứng, ghi lại thiết bị đã quay và thời điểm. Khi cơ quan yêu cầu cung cấp, giao bản gốc hoặc bản sao kèm biên bản giao nhận. Đăng đoạn phim lên mạng để "truy tìm" thường không giúp việc điều tra mà còn có thể làm lộ thông tin của người bị hại, người chứng kiến, hoặc gán tội nhầm cho một người vô can có dáng vẻ tương tự.
Người báo tin, người tố giác tội phạm được pháp luật bảo vệ khi bị đe doạ. Nếu sau khi báo tin bạn bị đe doạ, hãy trình báo ngay với cơ quan đang giải quyết để được xem xét áp dụng biện pháp bảo vệ theo luật.
Khi nào việc bắt, giữ người trở thành tội phạm
Bộ luật Hình sự có tội danh riêng cho hành vi bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật, áp dụng cho cả người thường lẫn người có chức vụ lạm dụng quyền hạn. Ranh giới không nằm ở việc bạn có thiện chí hay không, mà ở chỗ hành vi có nằm trong khuôn khổ luật cho phép hay không: có phải quả tang phạm tội không, có giải ngay không, có dùng vũ lực quá mức cần thiết không.
Ngoài ra, trong quá trình bắt, nếu người bắt gây thương tích thì vấn đề cố ý gây thương tích hoặc vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng có thể được đặt ra; nếu đăng hình ảnh người bị bắt kèm lời lẽ xúc phạm lên mạng thì có thể liên quan đến xúc phạm danh dự, nhân phẩm. Những ranh giới này được bàn sâu hơn ở các danh mục đánh nhau – gây rối và mạng xã hội của trang.
Thông điệp gọn cho người dân: thấy người đang phạm tội, bạn có quyền ngăn và giải ngay; việc phán xét, tra hỏi, phạt, đòi bồi thường là phần việc của cơ quan nhà nước và toà án, không phải của người bắt.
Câu hỏi thường gặp
Người dân có quyền bắt trộm không?
Có, nếu đó là bắt người phạm tội quả tang: đang thực hiện hoặc vừa thực hiện xong thì bị phát hiện, bị đuổi bắt. Sau khi bắt phải giải ngay tới cơ quan công an, Viện kiểm sát hoặc uỷ ban nhân dân gần nhất, không được giữ lại hay đánh đập.
Bắt được kẻ trộm rồi đánh vài cái có sao không?
Có thể có. Luật chỉ cho dùng sức cần thiết để bắt và tước hung khí. Đánh người đã bị khống chế có thể bị xử lý về hành vi gây thương tích, làm nhục người khác, tuỳ hậu quả. Bất bình không phải căn cứ miễn trách nhiệm.
Giữ người trong trường hợp khẩn cấp thì ai được ra lệnh?
Chỉ những người có thẩm quyền trong cơ quan điều tra và một số cơ quan được giao nhiệm vụ theo luật tố tụng hình sự. Người dân, bảo vệ toà nhà hay chủ cửa hàng không có quyền này; họ chỉ được bắt người phạm tội quả tang và giải ngay.
Bị giữ khẩn cấp xong thì bao lâu được về?
Sau khi giữ, cơ quan phải lấy lời khai ngay và quyết định tạm giữ hoặc trả tự do. Nếu đề nghị phê chuẩn lệnh bắt mà Viện kiểm sát không phê chuẩn thì phải trả tự do ngay. Thời hạn tạm giữ sau đó tính theo luật tố tụng hình sự.
Chủ cửa hàng giữ khách nghi lấy đồ để chờ công an đến có được không?
Ngăn khách rời đi trong thời gian ngắn ở khu vực mở để chờ lực lượng chức năng tới, khi có dấu hiệu quả tang rõ, khác hẳn với khoá người lại, khám người hay đòi tiền. Hai việc sau dễ biến chủ cửa hàng thành người vi phạm.
Người bị bắt quả tang có được nhờ luật sư không?
Có. Người bị bắt có quyền nhờ người bào chữa ngay từ khi bị bắt, được biết lý do bị bắt, được thông báo cho gia đình và được khiếu nại về việc bắt. Gia đình có thể mời luật sư thay.