Đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm; người đồng phạm gồm người tổ chức, người thực hành, người xúi giục và người giúp sức. Nghĩa là không cần trực tiếp ra tay mới bị coi là phạm tội: chở người đi, canh chừng, cho mượn công cụ, cổ vũ để người khác làm đều có thể là một vai đồng phạm, nếu người đó biết và cố ý tham gia.
Ranh giới quan trọng nhất nằm ở chữ "cố ý cùng thực hiện". Người chỉ tình cờ có mặt, không biết, không góp sức thì không phải đồng phạm. Bài này giải thích bốn vai, chỗ dễ bị cuốn vào nhất trong đời thường, đặc biệt với người trẻ hay "đi theo cho đông", và việc nên làm khi nhận ra mình đang đứng gần một việc sai.
Bốn vai đồng phạm
Bộ luật Hình sự định nghĩa bốn loại người đồng phạm. Bảng dưới diễn giải từng vai bằng lời thường kèm ví dụ giả định.
| Vai | Nghĩa theo luật, nói gọn | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Người tổ chức | Chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy việc thực hiện tội phạm | Người lên kế hoạch, phân công ai đi đâu làm gì |
| Người thực hành | Trực tiếp thực hiện hành vi mô tả trong điều luật | Người trực tiếp ra tay hoặc trực tiếp lấy tài sản |
| Người xúi giục | Kích động, dụ dỗ, thúc đẩy người khác thực hiện tội phạm | Người liên tục khích bạn mình "đánh nó đi, sợ gì" |
| Người giúp sức | Tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm | Người chở đi, canh chừng, cho mượn công cụ, hứa che giấu từ trước |
Phạm tội có tổ chức là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện, và là tình tiết làm việc xử lý nặng hơn. Người tham gia một nhóm như vậy dù với vai nhỏ cũng chịu ảnh hưởng của tình tiết này.
Mấu chốt là "cố ý cùng thực hiện"
Đồng phạm chỉ có với lỗi cố ý. Mỗi người đồng phạm phải biết mình đang góp phần vào một việc phạm tội và mong muốn hoặc chấp nhận việc đó xảy ra. Vì vậy trong luật hình sự Việt Nam không có đồng phạm trong tội vô ý; hai người cùng bất cẩn gây ra tai nạn thì mỗi người chịu trách nhiệm theo phần lỗi của mình, không phải đồng phạm.
Ví dụ giả định: anh B nhờ bạn chở mình đến nhà một người quen để "lấy lại đồ". Nếu người bạn hoàn toàn không biết anh B định vào lấy trộm, chỉ chở như chở bạn đi chơi, thì khó coi là giúp sức. Nhưng nếu trên đường đi anh B đã nói rõ ý định, người bạn vẫn chở tới, đứng ngoài canh, chở về, thì người bạn đã biết và đã góp sức. Cùng một việc chở xe, khác nhau ở cái biết.
Cái "biết" ở đây được suy ra từ hoàn cảnh: tin nhắn trước đó, lời nói trên đường, việc mang theo đồ dùng bất thường, thái độ sau khi xong việc. Lời khai "không biết gì" mà mâu thuẫn với những chứng cứ ấy thường không được chấp nhận. Do đó cách bảo vệ mình tốt nhất là từ chối ngay khi nhận ra điều không ổn, chứ không phải đi cùng rồi giữ im lặng.
Những chỗ người trẻ dễ bị cuốn vào nhất
"Đi cho đông" trong các vụ hẹn đánh nhau. Người chỉ đứng xem có thể không phải đồng phạm, nhưng người hô hào, cổ vũ, chặn đường, đưa hung khí, chở người tới chỗ hẹn thì đã có thể bị xem là xúi giục hoặc giúp sức. Phụ huynh nên nói với con rằng "chỉ đi theo" không phải vai vô hại.
Chở hộ, cầm hộ, giữ hộ. Được nhờ chở một túi đồ, giữ hộ một chiếc xe, cất hộ một món hàng mà không rõ nguồn gốc là tình huống dễ biến thành giúp sức nếu sau đó chứng minh được người nhận nhờ đã biết hoặc buộc phải biết.
Cho mượn tài khoản, SIM, giấy tờ. Đưa tài khoản ngân hàng, SIM, giấy tờ tuỳ thân cho người khác dùng là chỗ người dân vô tình vướng nhiều nhất hiện nay. Chuyên mục về tài khoản ngân hàng bàn chi tiết; ở đây chỉ nhắc rằng việc tạo điều kiện vật chất cho tội phạm là bản chất của vai giúp sức.
Nhắn tin khích bác trong nhóm. Liên tục kích động một người bạn đang tức giận đi trả thù có thể là hành vi xúi giục nếu người đó thực hiện tội phạm. Chuyện trên nhóm chat không phải chuyện chỉ để nói cho vui.
Hành vi vượt quá và việc dừng lại giữa chừng
Bộ luật Hình sự quy định người đồng phạm không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi vượt quá của người thực hành. Ví dụ giả định: một nhóm thống nhất đi lấy tài sản trong lúc nhà vắng chủ; khi vào, một người tự ý tấn công chủ nhà vừa về. Những người khác không bàn trước, không biết, không tiếp tay cho việc tấn công thì không chịu trách nhiệm về phần tấn công đó, dù vẫn chịu trách nhiệm về phần đã thống nhất. Việc xác định đâu là thống nhất, đâu là vượt quá phụ thuộc vào chứng cứ, không phải lời khai của từng người.
Người đồng phạm muốn dừng lại thì sao? Bộ luật Hình sự có quy định về tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội. Theo cách hiểu phổ biến trong khoa học luật hình sự và thực tiễn, với người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức, chỉ rút lui một mình thường chưa đủ: người đó phải tìm cách ngăn cản những người khác thực hiện đến cùng. Nếu đã cố ngăn mà tội phạm vẫn xảy ra, nỗ lực ngăn cản ấy có thể được cân nhắc khi quyết định trách nhiệm.
Ý nghĩa thực tế rất rõ: nhận ra mình đang bị cuốn vào một việc phạm pháp thì rời ra càng sớm càng tốt, can ngăn những người khác, và báo cho người có trách nhiệm nếu có nguy cơ cho tính mạng, sức khoẻ của ai đó. Dừng lại muộn vẫn tốt hơn không dừng.
Trách nhiệm của từng người và phần bồi thường chung
Trong vụ đồng phạm, mỗi người bị xử lý theo cùng tội danh nhưng mức xử lý được cá thể hoá theo tính chất, mức độ tham gia của từng người. Người tổ chức thường bị đánh giá nặng nhất, người giúp sức với vai trò không đáng kể có thể được xem xét nhẹ hơn. Tình tiết riêng của người nào, như tuổi, nhân thân, việc khắc phục hậu quả, chỉ áp dụng cho người đó.
Phần dân sự thì khác. Theo Bộ luật Dân sự, nhiều người cùng gây thiệt hại thì phải liên đới bồi thường; phần của từng người được xác định theo mức độ lỗi, nếu không xác định được thì chia đều. Liên đới nghĩa là người bị thiệt hại có thể yêu cầu bất kỳ ai trong số đó bồi thường toàn bộ, rồi người đã trả đòi lại phần của những người khác. Với người chỉ "đi theo", đây là cú sốc thường gặp nhất: phần tiền phải gánh có thể lớn hơn nhiều so với vai trò mình nghĩ.
Nếu con bạn hoặc bạn bị cuốn vào một vụ có nhiều người tham gia, hãy tìm luật sư sớm để xác định đúng vai trò, vì ranh giới giữa người đứng xem, người giúp sức và người thực hành ảnh hưởng trực tiếp tới cả trách nhiệm hình sự lẫn phần tiền phải bồi thường.
Cách đứng ngoài một việc sai
Phần lớn người trở thành đồng phạm trong các vụ việc đời thường không có ý định từ đầu; họ bị kéo vào từng bước. Vài nguyên tắc giúp bạn đứng ngoài:
- Không nhận chở, cầm, giữ, cất hộ bất cứ thứ gì khi không rõ nó là gì và từ đâu ra.
- Không cho mượn tài khoản, SIM, giấy tờ tuỳ thân, xe cộ cho người khác dùng vào việc mình không kiểm soát.
- Khi bạn bè rủ "đi giải quyết chuyện", hỏi rõ là chuyện gì; nghe có dấu hiệu đánh nhau, đòi nợ bằng vũ lực thì từ chối.
- Không hô hào, khích bác, quay phim cổ vũ khi người khác đang xô xát; nếu có thể, can ngăn hoặc gọi người có trách nhiệm.
- Đã lỡ đi cùng mà nhận ra việc sai, rời đi ngay và đừng hứa hẹn che giấu gì cho ai.
- Lưu lại tin nhắn cho thấy bạn đã từ chối hoặc can ngăn; đó là chứng cứ về thái độ của bạn nếu sau này phải giải trình.
Góc phụ huynh: nói với con về chữ "đi theo"
Phần lớn thiếu niên bị cuốn vào các vụ đồng phạm không phải người cầm đầu. Các em đi theo vì nể bạn, vì sợ bị coi là nhát, hoặc vì nghĩ chỉ đứng ngoài thì không sao. Vì vậy cuộc nói chuyện có ích nhất với con không phải là đọc điều luật, mà là giúp con hiểu rằng chở bạn tới chỗ hẹn, giữ hộ đồ, quay phim cổ vũ đều có thể được nhìn như góp sức.
Cha mẹ có thể cùng con tập trước vài câu từ chối đơn giản, ví dụ nói thẳng là bận việc nhà, là đã hứa về sớm, để con có lối thoát mà không mất mặt với nhóm bạn. Hãy cho con biết rằng gọi điện về nhà nhờ đón bất cứ lúc nào cũng được, không bị hỏi tội ngay lúc đó. Một đứa trẻ biết mình có đường lui sẽ dễ rời khỏi chỗ xấu hơn.
Nếu con đã lỡ có mặt trong một vụ việc, cha mẹ nên bình tĩnh nghe con kể hết, giữ lại tin nhắn liên quan và tìm người có chuyên môn tư vấn sớm. Với người dưới 18 tuổi, pháp luật có những quy định riêng về thủ tục và cách xử lý; bài về tuổi chịu trách nhiệm hình sự trong chuyên mục này nói rõ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ đứng xem người khác đánh nhau có bị coi là đồng phạm không?
Người chỉ có mặt, không hô hào, không giúp sức, không hứa hẹn gì thì không phải đồng phạm. Nhưng cổ vũ, chặn đường, đưa hung khí, chở người đến đều có thể bị xem là xúi giục hoặc giúp sức.
Chở bạn đi mà không biết bạn định làm gì thì có sao không?
Đồng phạm đòi hỏi lỗi cố ý, tức phải biết và tham gia. Nếu bạn thật sự không biết và không có dấu hiệu buộc phải biết, khó coi là giúp sức. Tuy vậy, cái biết được suy ra từ chứng cứ như tin nhắn, lời nói trên đường.
Có đồng phạm trong tội vô ý không?
Không. Đồng phạm theo Bộ luật Hình sự chỉ có khi nhiều người cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Nhiều người cùng có lỗi vô ý gây hậu quả thì mỗi người chịu trách nhiệm theo lỗi của mình.
Người giúp sức có bị xử nhẹ hơn người trực tiếp làm không?
Thường được cá thể hoá theo vai trò và mức độ tham gia, nên người giúp sức có vai trò không đáng kể có thể bị xử lý nhẹ hơn. Nhưng không phải luôn như vậy; người tổ chức hoặc người giúp sức tích cực có thể bị đánh giá nặng.
Một người trong nhóm tự ý làm quá mức đã bàn thì những người khác có phải chịu không?
Theo luật, người đồng phạm không chịu trách nhiệm hình sự về hành vi vượt quá của người thực hành. Họ vẫn chịu trách nhiệm phần việc đã thống nhất. Đâu là vượt quá do chứng cứ quyết định.
Nhiều người cùng gây thiệt hại thì bồi thường thế nào?
Họ liên đới bồi thường. Người bị thiệt hại có thể yêu cầu bất kỳ ai trả toàn bộ, sau đó người đã trả đòi lại phần của những người khác theo mức độ lỗi, không xác định được thì chia đều.