Đập phá đồ của người khác lúc cãi nhau luôn phải bồi thường; có thể bị phạt hành chính; và có thể thành tội huỷ hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản khi giá trị thiệt hại đến ngưỡng luật định hoặc có những tình tiết đặc biệt. Một chiếc điện thoại bị ném vỡ, tấm kính xe bị đập, sạp hàng bị đạp đổ, nhìn thì nhỏ, nhưng có thể dẫn tới cả ba tầng trách nhiệm.
Bài giải thích hai khái niệm "huỷ hoại" và "làm hư hỏng", vì sao giá trị tài sản là yếu tố then chốt và ai định giá, chuyện đập đồ trong nhà khi là tài sản chung, và người bị thiệt hại nên làm gì. Bài viết để bạn hiểu và tránh, không phải để tính xem đập đến đâu thì "an toàn".
Huỷ hoại và làm hư hỏng: hai mức của cùng một hành vi
Huỷ hoại tài sản là làm cho tài sản mất hẳn giá trị sử dụng, không thể khôi phục: đập nát chiếc điện thoại, đốt cháy chiếc xe, phá sập bức tường. Cố ý làm hư hỏng là làm tài sản giảm giá trị nhưng vẫn sửa được: đập vỡ kính xe, cào xước sơn, bẻ gương chiếu hậu. Luật hình sự đặt hai dạng này chung một tội danh, gọi là tội huỷ hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản.
Yếu tố "cố ý" quan trọng. Ném điện thoại vào tường vì tức là cố ý. Còn va phải bình hoa khi đi qua làm nó rơi vỡ là vô ý; trường hợp này thường chỉ phát sinh trách nhiệm bồi thường dân sự, trừ những trường hợp vô ý gây thiệt hại nghiêm trọng mà luật có quy định riêng.
Ví dụ giả định: trong lúc cãi nhau ở quán cà phê, anh D cầm ly ném xuống đất, vỡ ly và mẻ một mảng gạch. Đó là hành vi cố ý, dù anh D không nhắm vào ai. Chủ quán có quyền yêu cầu anh D bồi thường ly và gạch; hành vi ném đồ giữa quán còn có thể bị xem xét về gây mất trật tự.
Ngưỡng giá trị và các tình tiết khiến hành vi thành tội
Giá trị thiệt hại. Bộ luật Hình sự đặt một ngưỡng giá trị tài sản bị thiệt hại cho tội này. Từ ngưỡng đó trở lên, hành vi cố ý huỷ hoại, làm hư hỏng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Con số cụ thể đã được sửa qua các lần sửa đổi, nên bạn đối chiếu bản hợp nhất hiện hành thay vì tin con số truyền miệng.
Dưới ngưỡng nhưng có tình tiết. Thiệt hại dưới ngưỡng vẫn có thể thành tội nếu kèm các tình tiết luật liệt kê, ví dụ người đó đã bị xử phạt hành chính về chính hành vi này mà còn vi phạm, hoặc đã bị kết án về tội này mà chưa được xoá án tích, hoặc tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại. Danh sách đầy đủ nằm trong điều luật, đối chiếu bản hiện hành.
Cách thức nguy hiểm. Dùng lửa, chất nổ, hoá chất để phá tài sản thì không còn là chuyện đập đồ lúc nóng giận: hậu quả có thể lan sang nhà bên cạnh, người xung quanh, và bị nhìn nặng hơn nhiều.
Mục đích đằng sau. Đập phá để ép người khác trả nợ, để trả thù, để doạ, khác với một phút mất bình tĩnh. Mục đích đó còn có thể kéo theo những tội danh khác liên quan đến đòi nợ, cưỡng đoạt.
Không phụ thuộc người bị hại có làm đơn hay không. Khác với một số tội chỉ khởi tố khi người bị hại yêu cầu, việc xử lý hành vi huỷ hoại tài sản không phụ thuộc hoàn toàn vào đơn của chủ tài sản. Hoà giải và bồi thường vẫn là tình tiết được ghi nhận.
Đập đồ trong nhà: tài sản chung vẫn có phần của người khác
Nhiều người nghĩ đồ trong nhà mình thì mình có quyền đập. Điều đó chỉ đúng với tài sản riêng thuộc sở hữu của chính bạn. Tivi, tủ lạnh, xe máy mua trong thời kỳ hôn nhân thường là tài sản chung của vợ chồng; đập vỡ chúng là xâm phạm phần quyền của người kia. Điện thoại riêng của vợ, của chồng, của con đã đi làm là tài sản của họ.
Đập phá đồ đạc trong gia đình còn được nhìn qua một lăng kính khác: phòng, chống bạo lực gia đình. Hành vi đập phá để khủng bố tinh thần các thành viên khác trong nhà, khiến vợ con sợ hãi, là một dạng bạo lực gia đình, có các biện pháp xử lý riêng, kể cả khi đồ bị đập là đồ của chính người đập.
Ví dụ giả định: anh E say rượu về nhà, cãi nhau với vợ rồi đập vỡ chiếc tivi mua chung và ném điện thoại của vợ xuống sàn. Vợ anh E có thể yêu cầu bồi thường điện thoại, phần tivi được tính khi chia tài sản chung nếu ly hôn, và hành vi đập phá trước mặt vợ con có thể được trình báo như hành vi bạo lực gia đình.
Một số tình huống giả định và hướng xử lý thường gặp
Bảng chỉ để hình dung; kết luận từng vụ phụ thuộc vào giá trị được định giá, chứng cứ và đánh giá của cơ quan có thẩm quyền.
| Tình huống | Hướng thường gặp | Phần bồi thường |
|---|---|---|
| Va quẹt rồi cãi nhau, một người đá gãy gương chiếu hậu xe kia | Phạt hành chính, bồi thường; có thể xem xét thêm nếu giá trị lớn | Chi phí thay gương, công sửa |
| Ném vỡ điện thoại của người yêu trong lúc chia tay | Bồi thường; có thể phạt hoặc xem xét hình sự tuỳ giá trị máy và tình tiết | Giá trị máy tại thời điểm bị hỏng, dữ liệu mất có thể tính thêm nếu chứng minh được thiệt hại |
| Đạp đổ sạp hàng của người bán vì tranh chỗ | Phạt hành chính về gây rối nếu ở chợ, bồi thường hàng hư | Hàng hoá hỏng, thu nhập mất trong ngày nếu chứng minh được |
| Ném gạch vỡ kính cửa nhà hàng xóm sau nhiều lần mâu thuẫn | Có thể xem xét hình sự nếu đã từng bị phạt về hành vi này | Chi phí thay kính, sửa khung |
| Lỡ tay làm rơi vỡ đồ trong cửa hàng khi đang xem hàng | Thường chỉ là chuyện dân sự do vô ý | Thoả thuận bồi thường với chủ cửa hàng |
Phần bồi thường luôn tồn tại song song với phần xử lý. Người gây thiệt hại không thể viện lý do đã nộp phạt để từ chối trả tiền cho chủ tài sản.
Ai định giá tài sản bị hư hỏng và dựa vào đâu
Trong vụ việc hình sự, giá trị tài sản không phải do người bị hại tự khai. Cơ quan tiến hành tố tụng yêu cầu hội đồng định giá tài sản xác định, dựa trên giá thị trường của tài sản cùng loại, mức độ hao mòn, tình trạng trước khi bị hư hỏng. Chiếc điện thoại mua hai năm trước được định giá theo giá trị còn lại, không theo giá mua mới.
Vì vậy, người bị hại nên giữ hoá đơn mua, hợp đồng, ảnh chụp tài sản trước khi bị hỏng nếu có, báo giá sửa chữa. Những giấy tờ này giúp việc định giá sát thực tế. Nếu không đồng ý với kết luận định giá, các bên có quyền đề nghị định giá lại theo thủ tục.
Trong tranh chấp thuần dân sự, hai bên có thể tự thoả thuận giá trị dựa trên báo giá của cơ sở sửa chữa. Khi không thoả thuận được, toà án sẽ xem xét chứng cứ và có thể trưng cầu định giá. Với đồ có giá trị tình cảm như kỷ vật, ảnh cũ, giá trị pháp lý vẫn tính theo giá trị tài sản, còn nỗi mất mát tinh thần là chuyện khó bù đắp bằng tiền; điều đó càng cho thấy vì sao nên dừng tay trước khi ném. Hãy nhớ: tranh cãi về giá trị càng kéo dài thì chi phí thời gian của cả hai bên càng lớn, nên một báo giá minh bạch thường là điểm bắt đầu tốt.
Nếu tài sản của bạn bị đập phá
Thứ tự việc làm giúp bạn vừa an toàn vừa giữ được quyền đòi bồi thường:
- Tránh xa người đang đập phá; không lao vào giằng co để giữ đồ, vì đồ có thể sửa còn thương tích thì không.
- Báo công an xã, phường ngay khi người đó còn ở hiện trường hoặc vừa rời đi; nếu có nguy cơ bạo lực, gọi cảnh sát khẩn cấp 113.
- Giữ nguyên hiện trường trong chừng mực có thể, chụp ảnh, quay video tài sản bị hư hỏng từ nhiều góc trước khi dọn.
- Xin trích xuất camera nhà mình, nhà hàng xóm, cửa hàng gần đó càng sớm càng tốt.
- Lấy báo giá sửa chữa hoặc thay thế, giữ hoá đơn mua tài sản.
- Gửi đơn trình báo kèm danh sách tài sản bị thiệt hại và đề nghị bồi thường.
Nếu người đập phá là người thân trong gia đình và bạn lo ngại cho an toàn, hãy tìm đến tổ dân phố, hội phụ nữ hoặc địa chỉ tin cậy tại cộng đồng để được hỗ trợ ban đầu.
Nếu bạn là người đã lỡ tay đập phá
Phút nóng giận qua đi, việc bạn làm ngay sau đó ảnh hưởng nhiều tới hướng giải quyết:
- Chủ động xin lỗi và đề nghị bồi thường, đừng chờ bị yêu cầu.
- Thống nhất giá trị bồi thường dựa trên báo giá, hoá đơn; ghi biên bản thoả thuận có chữ ký hai bên, nêu rõ đã trả bao nhiêu, trả cho những gì.
- Nếu bị công an mời làm việc, trình bày trung thực, mang theo giấy tờ chứng minh đã bồi thường.
- Nếu chuyện đập phá lặp lại khi bạn giận dữ hoặc sau khi uống rượu, hãy coi đó là dấu hiệu cần được hỗ trợ kiểm soát cơn giận, trước khi một lần nào đó gây hậu quả không thể bù đắp.
- Nên tìm luật sư sớm khi tài sản bị hư hỏng có giá trị lớn, khi bạn từng bị phạt về hành vi tương tự, hoặc khi đã nhận thông báo về dấu hiệu tội phạm.
Bồi thường đầy đủ và thái độ thành khẩn là những tình tiết được ghi nhận trong mọi tầng xử lý, nhưng không thay thế được việc tự kìm chế ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Ném vỡ điện thoại của người khác có bị đi tù không?
Tuỳ giá trị chiếc điện thoại sau định giá và các tình tiết đi kèm. Nếu đến ngưỡng luật định hoặc có tình tiết như đã bị xử phạt về hành vi này, có thể bị xem xét tội huỷ hoại tài sản. Trường hợp nào cũng phải bồi thường.
Đập đồ của chính mình trong nhà có phạm luật không?
Tài sản riêng của bạn thì về nguyên tắc bạn có quyền định đoạt. Nhưng nếu là tài sản chung vợ chồng, hoặc việc đập phá nhằm đe doạ, khủng bố tinh thần người trong nhà, thì có thể bị xử lý về hành vi bạo lực gia đình.
Giá trị tài sản bị đập phá do ai xác định?
Trong vụ việc hình sự, hội đồng định giá tài sản xác định theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng, dựa trên giá thị trường và mức hao mòn. Trong tranh chấp dân sự, các bên tự thoả thuận hoặc để toà án xem xét chứng cứ.
Đã bồi thường đủ thì có bị xử lý nữa không?
Bồi thường giải quyết phần thiệt hại của chủ tài sản và được ghi nhận như tình tiết giảm nhẹ. Việc có xử phạt hành chính hay xem xét hình sự vẫn do cơ quan có thẩm quyền quyết định theo toàn bộ vụ việc.
Vô tình làm vỡ đồ của người khác có phải bồi thường không?
Có, vô ý gây thiệt hại vẫn phải bồi thường theo quy định dân sự, trừ một số trường hợp luật quy định khác. Thông thường hành vi vô ý không bị xử lý như hành vi cố ý huỷ hoại.
Con chưa thành niên đập phá đồ của người khác thì ai bồi thường?
Theo Bộ luật Dân sự, con dưới 15 tuổi gây thiệt hại thì cha mẹ bồi thường; con từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi tự bồi thường bằng tài sản của mình, thiếu thì cha mẹ bồi thường phần còn thiếu.