Phần lớn người nhận làm "cộng tác viên chạy đơn", "làm nhiệm vụ online" là nạn nhân: họ nộp tiền để làm nhiệm vụ, được trả lại vài lần nhỏ, rồi mất khoản lớn. Tư cách pháp lý của họ là người bị hại. Nhưng ranh giới có thể dịch chuyển khi chính họ bắt đầu rủ thêm người, cho mượn tài khoản nhận tiền, hay làm theo chỉ dẫn để thu tiền của người khác.
Bài này không mô tả lại kịch bản lừa, vì kịch bản đổi liên tục và việc nhận diện chi tiết đã có ở nhiều nơi. Bài tập trung vào phần ít được nói: người tham gia đứng ở đâu trước pháp luật, những bước nào khiến nạn nhân trượt sang vai trò khác, và nếu đã mất tiền thì quyền của bạn là gì.
Cấu trúc chung khiến người tham gia mất tiền
Không đi vào chi tiết, có thể mô tả cấu trúc chung thế này: người tham gia được hứa trả công cho những việc rất đơn giản, ban đầu được trả thật vài lần để tạo lòng tin, sau đó được dẫn tới những "nhiệm vụ" đòi nộp tiền trước với lời hứa hoàn lại cả gốc lẫn hoa hồng. Khi số tiền nộp đủ lớn, mọi khoản bị giữ lại với đủ lý do, và người tham gia được yêu cầu nộp thêm để "mở khoá".
Điểm then chốt về mặt pháp lý nằm ở chỗ: tiền của người tham gia bị chiếm đoạt bằng thông tin gian dối có từ trước. Đây là dấu hiệu điển hình của lừa đảo chiếm đoạt tài sản, hoặc tội sử dụng mạng viễn thông, phương tiện điện tử để chiếm đoạt tài sản. Người nộp tiền là người bị hại.
Vì vậy, nếu bạn đã mất tiền theo kiểu này, đừng xấu hổ tới mức không dám trình báo. Pháp luật không xử lý bạn vì đã tin nhầm. Những gì bạn cần lo là giữ chứng cứ và dừng nộp thêm.
Cũng cần phân biệt với những công việc cộng tác viên hợp pháp: bán hàng hưởng hoa hồng cho một doanh nghiệp có thật, có hợp đồng, có hàng hoá, có chính sách trả hàng. Người làm loại việc đó không phải nộp tiền để được giao nhiệm vụ, và thu nhập của họ đến từ hàng bán được cho khách thật, không phải từ tiền của chính họ quay vòng. Khác biệt này là thứ bạn nên dùng để tự đánh giá bất kỳ lời mời nào.
Khi nạn nhân trượt sang vai trò khác
Các đường dây thường dùng chính nạn nhân để mở rộng, nhất là khi nạn nhân đang mắc kẹt và muốn gỡ lại tiền. Bảng dưới liệt kê những việc làm thay đổi vị trí pháp lý của người tham gia.
| Việc được yêu cầu làm | Vì sao rủi ro | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Rủ bạn bè, người thân tham gia để được thưởng hoặc "gỡ" tiền | Nếu biết đây là lừa đảo mà vẫn lôi kéo người khác nộp tiền, bạn có thể bị xem xét vai trò giúp sức | Không rủ ai, cảnh báo người đã được bạn giới thiệu |
| Cho mượn tài khoản ngân hàng để nhận tiền của "cộng tác viên mới" | Tài khoản của bạn trở thành nơi tiền của nạn nhân khác đi vào | Từ chối, báo ngân hàng nếu đã lỡ cho |
| Nhận tiền rồi chuyển tiếp theo chỉ dẫn để được trừ vào khoản bị giữ | Bạn đang làm tài khoản trung gian cho dòng tiền chiếm đoạt | Dừng ngay, trình báo, giữ sao kê |
| Đóng vai "người đã nhận được tiền" để chụp màn hình, nhắn tin xác nhận cho người mới | Góp phần tạo lòng tin giả cho người khác nộp tiền | Không làm, kể cả khi được hứa hoàn tiền |
| Mở thêm tài khoản, SIM, ví để đưa cho người điều hành | Có thể vướng các hành vi bị cấm về tài khoản, thuê bao, và tội mua bán thông tin tài khoản | Không mở hộ, đóng những gì đã lỡ mở |
Lời hứa thường đi kèm các yêu cầu này là "làm xong thì sẽ được rút toàn bộ tiền". Trong thực tế, khoản tiền đã mất hầu như không quay lại theo cách đó, và những việc bạn làm thêm lại có thể kéo bạn vào một vị trí pháp lý khó khăn hơn nhiều.
Vì sao người bị hại cũng có thể bị xử lý
Pháp luật xét từng hành vi. Việc bạn từng là người bị hại không xoá đi trách nhiệm cho những hành vi sau đó. Nếu bạn biết rõ người mình rủ vào sẽ bị lừa như mình mà vẫn rủ để đổi lấy phần thưởng, hành vi rủ rê đó được đánh giá riêng.
Yếu tố "biết" là quyết định. Người mới vào, chưa nhận ra bản chất, giới thiệu cho bạn bè vì tin thật thì khác với người đã mất tiền, đã hiểu chuyện, nhưng vẫn kéo người khác vào để gỡ cho mình. Mốc bạn nhận ra mình bị lừa là mốc quan trọng.
Hưởng lợi làm tình thế nặng thêm. Khoản thưởng nhận được nhờ người khác nộp tiền là khoản lợi bất chính, có thể bị buộc nộp lại.
Tự giác báo là tình tiết có lợi. Nếu bạn từng làm một trong những việc ở bảng trên, dừng lại và trình báo đầy đủ, kể cả phần việc của mình, là con đường tốt nhất. Pháp luật ghi nhận việc tự thú, thành khẩn khai báo và tự nguyện khắc phục hậu quả khi xem xét trách nhiệm.
Đã mất tiền: việc cần làm theo thứ tự
Khi nhận ra mình đang bị giữ tiền và bị yêu cầu nộp thêm, hãy làm theo thứ tự sau, càng sớm càng tốt.
- Dừng nộp thêm bất kỳ khoản nào, dù lời hứa rút tiền nghe thuyết phục đến đâu.
- Không xoá ứng dụng, nhóm chat, tin nhắn; chụp màn hình toàn bộ trao đổi, đường đi của tiền, tên tài khoản nhận tiền, ghi rõ ngày giờ.
- Tải sao kê ngân hàng thể hiện các lần chuyển tiền.
- Gọi tổng đài ngân hàng báo giao dịch liên quan đến lừa đảo, đề nghị tra soát và phối hợp với ngân hàng nhận.
- Đến công an xã, phường nơi cư trú để trình báo, kèm bản in chứng cứ; hỏi về việc nhận giấy xác nhận đã tiếp nhận.
- Cảnh báo những người bạn đã giới thiệu, nếu có, để họ dừng lại.
- Cảnh giác với lời mời "lấy lại tiền đã mất" có thu phí; đây thường là lần lừa thứ hai.
Nhiều người chần chừ vì nghĩ số tiền nhỏ, trình báo cũng vô ích. Thực tế, các vụ việc kiểu này thường có rất nhiều người bị hại, và mỗi đơn trình báo là một mảnh ghép giúp cơ quan điều tra nhìn ra quy mô, lần ra tài khoản nhận tiền. Trình báo của bạn có thể giúp chặn người tiếp theo.
Quyền của bạn khi là người bị hại
Khi đã trình báo và được xác định là người bị hại trong một vụ án hình sự, bạn có một số quyền theo luật tố tụng hình sự. Theo nguyên tắc chung, bạn được thông báo về quyền và nghĩa vụ của mình, được đưa ra chứng cứ, tài liệu, được đề nghị mức bồi thường và các biện pháp bảo đảm việc bồi thường, được biết kết quả giải quyết ở những giai đoạn luật cho phép, và được nhờ luật sư hoặc người khác bảo vệ quyền lợi.
Quyền đề nghị bồi thường quan trọng hơn nhiều người nghĩ. Khi vụ án được giải quyết, phần trách nhiệm dân sự, tức việc người phạm tội phải trả lại tiền hoặc bồi thường, thường được xem xét cùng lúc. Bạn nên ghi rõ số tiền thiệt hại kèm chứng từ từng lần chuyển tiền, để yêu cầu của bạn có căn cứ.
Bạn cũng có nghĩa vụ: có mặt theo giấy triệu tập, trình bày trung thực, giao nộp chứng cứ mình đang giữ. Việc giấu bớt những phần không có lợi, chẳng hạn từng rủ người khác tham gia, có thể khiến bạn mất đi lợi thế của người tự giác.
Cần nói thẳng một điều: trong nhiều vụ có yếu tố nước ngoài hoặc tiền đã bị chuyển qua nhiều tầng, việc thu hồi rất khó và kéo dài. Biết trước điều này giúp bạn không rơi vào tay những kẻ hứa lấy lại tiền nhanh.
Câu chuyện của những người hay bị nhắm tới
Người hay bị mời làm cộng tác viên online thường là người đang cần thêm thu nhập mà có thời gian rảnh: phụ nữ nghỉ sinh con, sinh viên, người lao động vừa mất việc, người lớn tuổi muốn tự kiếm tiền. Lời mời thường đến qua tin nhắn từ số lạ hoặc tài khoản mang tên một doanh nghiệp quen thuộc, kèm những con số thu nhập hấp dẫn.
Một cách tự bảo vệ đơn giản là nguyên tắc: không có công việc hợp pháp nào bắt người làm nộp tiền trước để được trả lương. Nhà tuyển dụng thật trả công cho bạn, không thu tiền của bạn. Khi một lời mời đòi bạn chuyển tiền dưới bất kỳ tên gọi nào, như phí kích hoạt, tiền ứng đơn, tiền ký quỹ nhiệm vụ, bạn đã có đủ lý do để dừng lại.
Gia đình có thể giúp bằng cách nói chuyện cởi mở về tiền, để người thân không ngại kể khi họ đang làm một việc gì đó trên mạng. Nhiều người mất số tiền lớn chỉ vì giấu gia đình đến khi không còn gỡ được, và lúc đó họ dễ bị đẩy sang những việc như rủ người khác hay cho mượn tài khoản.
Khi nào cần luật sư
Người chỉ mất tiền, chưa làm thêm việc gì cho đường dây, thường có thể tự trình báo và theo dõi. Bạn nên tìm luật sư hoặc người làm nghề pháp lý khi bạn đã rủ người khác tham gia và họ cũng mất tiền, khi tài khoản của bạn từng được dùng để nhận tiền của người khác, khi bạn nhận được giấy mời hoặc triệu tập không ở tư cách người bị hại, hoặc khi số tiền bạn mất rất lớn và bạn muốn theo đuổi yêu cầu bồi thường đến cùng.
Trình bày đầy đủ, kể cả những phần khiến bạn ngại, là điều kiện để luật sư giúp được bạn. Một câu chuyện bị cắt bớt thường lộ ra khi cơ quan điều tra đối chiếu sao kê và tin nhắn, và lúc đó vị thế của bạn kém hơn nhiều so với khi tự kể từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Mất tiền vì làm nhiệm vụ online, trình báo có bị phạt vì đã tham gia không?
Không. Người nộp tiền rồi bị chiếm đoạt là người bị hại. Bạn chỉ phải lo nếu đã làm thêm những việc như rủ người khác nộp tiền khi biết là lừa đảo, hay cho mượn tài khoản nhận tiền của người khác. Hãy trình báo và kể đầy đủ.
Rủ bạn bè tham gia khi chưa biết là lừa đảo thì có bị liên đới không?
Khi bạn thật sự chưa biết và chính bạn cũng mất tiền, việc giới thiệu ban đầu khác hẳn việc rủ rê sau khi đã biết. Hãy cảnh báo ngay những người bạn đã giới thiệu và khai rõ thời điểm bạn nhận ra mình bị lừa.
Đường dây yêu cầu cho mượn tài khoản để được rút tiền, có nên làm không?
Không nên. Khi đó tài khoản của bạn nhận tiền của những nạn nhân khác, và bạn trượt từ vị trí người bị hại sang vị trí có thể bị xem xét là tiếp tay. Khoản tiền đã mất cũng hầu như không được trả lại theo cách này.
Có lấy lại được tiền đã nộp làm nhiệm vụ không?
Khả năng phụ thuộc vào việc cơ quan điều tra truy được dòng tiền và thu hồi được tài sản. Trình báo sớm, cung cấp đủ thông tin tài khoản nhận tiền là cách tăng khả năng đó. Không có cách nào bảo đảm lấy lại toàn bộ.
Có dịch vụ nhận lấy lại tiền bị lừa, có nên thuê không?
Hãy rất cảnh giác. Những lời mời lấy lại tiền đã mất kèm yêu cầu nộp phí trước thường là kịch bản lừa lần hai nhắm vào người vừa mất tiền. Kênh chính thức là cơ quan công an và ngân hàng.
Người thân lớn tuổi đang làm cộng tác viên online, nên nói thế nào?
Hãy hỏi với thái độ quan tâm, không trách mắng. Nhắc nguyên tắc công việc thật không bắt người làm nộp tiền, đề nghị cùng xem lại các giao dịch, và nếu đã mất tiền thì cùng đi trình báo. Người thân cảm thấy an toàn khi kể mới dừng lại sớm.