Bị dừng xe vì một lỗi giao thông, dù là nồng độ cồn hay không đội mũ bảo hiểm, vốn chỉ là chuyện xử phạt hành chính. Nó trở thành tội chống người thi hành công vụ khi người vi phạm dùng vũ lực, đe doạ dùng vũ lực hoặc dùng thủ đoạn khác để cản trở người đang làm nhiệm vụ, hay ép họ làm điều trái pháp luật. Cãi vã, chửi bới, không hợp tác thì thường bị xử phạt hành chính, nhưng mức độ leo thang rất nhanh.
Nhiều vụ án bắt đầu từ một lỗi nhỏ trên đường và một phút nóng giận. Bài này giúp bạn biết đâu là ranh giới, vì sao hành động bộc phát lúc bị dừng xe có thể để lại án tích, và cách đúng luật để phản đối khi bạn cho rằng mình bị xử lý sai.
Tội chống người thi hành công vụ được hiểu thế nào
Bộ luật Hình sự quy định tội chống người thi hành công vụ với ba nhóm hành vi chính: dùng vũ lực, đe doạ dùng vũ lực, hoặc dùng thủ đoạn khác để cản trở người thi hành công vụ thực hiện công vụ của họ, hoặc cưỡng ép họ thực hiện hành vi trái pháp luật. Người đang làm nhiệm vụ ở đây có thể là cảnh sát giao thông, cảnh sát trật tự, lực lượng phối hợp được giao nhiệm vụ hợp pháp.
Hai điều kiện then chốt: người kia đang thực hiện công vụ, và bạn có hành vi nhằm cản trở công vụ đó bằng một trong các cách luật nêu. Tội này không đòi hỏi phải gây thương tích. Một cú xô ngã, một cú đấm, giật lại chìa khoá xe bằng sức mạnh, kéo lê người đang giữ xe đều có thể được xem xét là dùng vũ lực.
"Thủ đoạn khác" là khái niệm rộng, được đánh giá theo vụ việc cụ thể, chẳng hạn huy động người vây kín để không cho lập biên bản. Bài không liệt kê đầy đủ vì việc định tội luôn dựa trên chứng cứ và đánh giá của cơ quan tiến hành tố tụng. Điều bạn cần nhớ là ranh giới không nằm ở việc có đánh trúng hay không, mà ở việc có dùng sức, dùng uy hiếp để ngăn công vụ hay không.
Thang leo thang: từ không hợp tác đến phạm tội
Cùng một lần bị dừng xe, người vi phạm có thể dừng lại ở nấc nào là do chính họ quyết định. Bảng sắp xếp các hành vi thường gặp từ nhẹ tới nặng, theo nguyên lý chung.
| Hành vi | Thường được xử lý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Không dừng xe theo hiệu lệnh, bỏ chạy khi được ra hiệu | Xử phạt hành chính về không chấp hành hiệu lệnh | Nếu bỏ chạy gây nguy hiểm cho người khác thì nặng hơn |
| Không xuất trình giấy tờ, không hợp tác đo nồng độ cồn | Xử phạt hành chính, có thể bị xử lý ở mức cao | Không chấp hành kiểm tra nồng độ cồn có chế tài riêng |
| Chửi bới, lăng mạ, xúc phạm người làm nhiệm vụ | Xử phạt hành chính về hành vi xúc phạm người thi hành công vụ | Đăng clip kèm lời lẽ xúc phạm lên mạng có thể bị xử lý thêm |
| Xô đẩy, giằng co, giật lại xe, chìa khoá bằng sức | Có thể bị xem xét về tội chống người thi hành công vụ | Tuỳ mức độ và mục đích cản trở |
| Đánh người làm nhiệm vụ, lao xe vào tổ công tác | Tội chống người thi hành công vụ, có thể cùng tội khác nặng hơn | Gây thương tích, đe doạ tính mạng thì được đánh giá theo tội tương ứng |
| Hô hào người khác cùng vây, cản trở | Có thể bị xem xét với vai trò xúi giục, tổ chức | Đám đông không làm trách nhiệm cá nhân nhẹ đi |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy khoảng cách giữa dòng thứ ba và dòng thứ tư rất ngắn trong thực tế. Lời qua tiếng lại dễ biến thành giằng co. Giữ hai tay rời khỏi người đối diện là cách đơn giản nhất để không bao giờ bước qua ranh giới đó.
Ví dụ giả định: hai người cùng bị dừng xe
Chị C và anh D cùng bị dừng xe kiểm tra nồng độ cồn trên một tuyến đường ở Huế, cùng có kết quả đo vượt mức, cùng bị lập biên bản và tạm giữ xe. Chị C không đồng ý với việc bị giữ xe vì sáng hôm sau cần xe đi làm. Chị nói rõ ý kiến, ghi vào biên bản, ký nhận, gọi người nhà đến đón. Vài ngày sau chị nộp phạt, làm thủ tục lấy xe. Chuyện khép lại sau vài tuần.
Anh D cũng không đồng ý. Anh lớn tiếng, rồi khi người làm nhiệm vụ cầm chìa khoá xe, anh lao vào giật lại, xô người đó ngã. Bạn đi cùng anh xông vào giằng co. Từ một biên bản xử phạt hành chính, vụ việc của anh D chuyển sang hướng xem xét tội chống người thi hành công vụ, có thể kéo theo cả người bạn đi cùng.
Hai người có cùng lỗi ban đầu, cùng lý do bực bội. Điều làm nên khác biệt chỉ là vài giây quyết định có đưa tay ra hay không. Đó là bài học cốt lõi của cả bài này.
Vì sao người bình thường vẫn rơi vào tội này
Đã uống rượu. Rượu bia làm giảm khả năng tự kiểm soát. Rất nhiều vụ chống người thi hành công vụ khi bị dừng xe có chung một bối cảnh: người lái vừa từ bàn nhậu ra, bị đo nồng độ cồn và không chấp nhận việc bị giữ xe. Lỗi ban đầu chỉ là hành chính; cơn giận làm nó thành vụ án.
Sợ mất xe, mất việc. Xe là phương tiện kiếm sống của nhiều người. Nỗi lo bị tạm giữ xe khiến họ phản ứng mạnh. Nhưng tạm giữ xe có thời hạn và có thủ tục để lấy lại; một vụ án hình sự thì hậu quả lâu dài hơn nhiều.
Có người đi cùng kích động. Bạn bè hoặc người thân đi cùng, nhất là khi cũng đã uống, hay xen vào, lớn tiếng, quay phim, xúi "không ký, không đưa". Người lái dễ bị cuốn theo. Người đi cùng cũng có thể bị xử lý nếu tham gia cản trở.
Tin rằng mình bị xử lý sai. Đôi khi bạn có lý: biển báo bị che, hiệu lệnh không rõ. Nhưng có lý không cho phép dùng sức ngăn người đang làm nhiệm vụ. Luật đã có đường để bạn phản đối, như phần dưới đây.
Phản đối đúng cách khi bạn cho rằng mình bị xử lý sai
Pháp luật cho người bị xử phạt nhiều công cụ để bảo vệ mình, tất cả đều bằng giấy tờ và thủ tục. Những bước dưới đây hiệu quả hơn mọi cuộc cãi vã ở lề đường:
- Dừng xe, giữ bình tĩnh, hỏi rõ lý do bị dừng và lỗi bị nêu.
- Yêu cầu được xem kết quả đo, hình ảnh vi phạm nếu có, hỏi tên đơn vị của tổ công tác một cách lịch sự.
- Khi lập biên bản, đọc kỹ từng dòng. Ghi ý kiến không đồng ý và lý do vào phần dành cho người vi phạm. Đây là quyền của bạn.
- Ghi lại thời gian, địa điểm, nhân chứng. Việc ghi hình nên làm một cách bình thường, không chĩa sát mặt, không kèm lời lẽ khiêu khích, không cản trở công việc của người làm nhiệm vụ.
- Sau khi nhận quyết định xử phạt, nếu không đồng ý, bạn có quyền khiếu nại đến người ra quyết định theo thủ tục khiếu nại, hoặc khởi kiện vụ án hành chính tại toà án.
- Nếu chứng kiến hành vi sai phạm của người làm nhiệm vụ, bạn có quyền tố cáo đến thủ trưởng đơn vị quản lý trực tiếp hoặc cơ quan có thẩm quyền, kèm chứng cứ.
Khiếu nại có thời hạn luật định, nên bạn hãy làm sớm, giữ bản sao đơn và giấy biên nhận. Đường giấy tờ chậm hơn một cơn nóng giận, nhưng nó không để lại án tích cho bạn.
Người đi cùng và người đứng xem
Người đi cùng xe với người bị dừng có quyền chờ, có quyền gọi người thân đến hỗ trợ, có quyền quan sát. Nhưng nếu họ lao vào giằng co, giữ tay người làm nhiệm vụ, kéo xe đi, họ cũng có thể bị xem xét về hành vi chống người thi hành công vụ, độc lập với người lái. Tình cảm bạn bè không phải là căn cứ miễn trách nhiệm.
Người đứng xem trên đường thường quay video. Ghi hình nơi công cộng một cách bình thường không bị cấm, nhưng hô hào, kích động đám đông vây quanh tổ công tác hay ném vật vào người làm nhiệm vụ thì khác hẳn. Khi đăng video lên mạng, hãy cẩn trọng với lời bình luận: đặt tiêu đề xúc phạm, cắt ghép làm sai lệch sự việc có thể khiến người đăng bị xử lý.
Nếu bạn là người thân nhận được cuộc gọi báo người nhà đang to tiếng với lực lượng chức năng, điều có ích nhất là gọi lại để trấn an, khuyên họ dừng tranh cãi, ký biên bản kèm ý kiến và về nhà. Mọi chuyện đúng sai sẽ được giải quyết bằng thủ tục.
Khi chuyện đã đi quá xa
Nếu đã xảy ra xô xát và bạn hoặc người thân bị đưa về trụ sở công an, người bị tạm giữ có quyền được biết lý do, được thông báo cho gia đình, được nhờ luật sư bào chữa, được trình bày lời khai, và không bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hay nhận mình có tội. Gia đình nên liên hệ luật sư hình sự càng sớm càng tốt.
Thái độ thành khẩn, ăn năn, việc khắc phục hậu quả nếu có thiệt hại cho người khác, nhân thân tốt từ trước là những yếu tố được xem xét khi quyết định trách nhiệm. Đó không phải là mẹo, mà là cách pháp luật nhìn nhận một người đã sai trong phút bốc đồng và muốn sửa chữa.
Với người làm nhiệm vụ bị thương, việc thăm hỏi, xin lỗi và bồi thường chi phí điều trị là trách nhiệm của người đã gây ra. Gia đình nên làm việc này qua kênh phù hợp và có giấy tờ, đồng thời để luật sư tư vấn cách thực hiện cho đúng trình tự trong lúc vụ việc đang được giải quyết.
Câu hỏi thường gặp
Cãi nhau với cảnh sát giao thông có bị bắt không?
Tranh luận ôn hoà về lỗi vi phạm không phải là hành vi phạm pháp. Chửi bới, lăng mạ người đang làm nhiệm vụ thì bị xử phạt hành chính. Chỉ khi có hành vi dùng vũ lực, đe doạ dùng vũ lực hoặc thủ đoạn khác để cản trở công vụ mới có thể bị xem xét về tội chống người thi hành công vụ.
Giật lại chìa khoá xe khi bị tạm giữ có phải chống người thi hành công vụ không?
Có thể. Dùng sức để giành lại tài sản đang bị tạm giữ theo quyết định của người làm nhiệm vụ là hành vi cản trở công vụ bằng vũ lực, tuỳ mức độ có thể bị xem xét về tội này. Nếu không đồng ý với việc tạm giữ, bạn ghi ý kiến vào biên bản và khiếu nại theo thủ tục.
Có được quay video khi bị cảnh sát giao thông dừng xe không?
Ghi hình nơi công cộng một cách bình thường, không cản trở công việc của người làm nhiệm vụ, thường không bị cấm. Điều cần tránh là dùng việc quay phim để khiêu khích, chĩa sát mặt, kèm lời lẽ xúc phạm, hoặc đăng lên mạng với nội dung cắt ghép, sai sự thật, vì những việc đó có thể bị xử lý.
Không ký biên bản vi phạm thì có sao không?
Không ký không làm biên bản mất giá trị; người lập biên bản ghi rõ lý do bạn không ký theo thủ tục. Cách bảo vệ quyền lợi tốt hơn là ký và ghi ý kiến không đồng ý vào phần dành cho người vi phạm, giữ bản sao, rồi khiếu nại nếu cần.
Bạn đi cùng lao vào can thiệp thì có bị xử lý không?
Có thể. Người đi cùng tham gia giằng co, giữ người làm nhiệm vụ, kéo xe đi hoặc kích động người khác vây quanh cũng có thể bị xử lý, độc lập với người lái. Cách giúp bạn mình đúng nhất là can ngăn họ, không phải tham gia cùng.
Thấy cảnh sát giao thông làm sai thì phản ánh ở đâu?
Bạn có thể tố cáo hoặc phản ánh đến thủ trưởng đơn vị quản lý trực tiếp tổ công tác, hoặc cơ quan công an cấp trên, kèm thông tin thời gian, địa điểm và chứng cứ. Cách làm này có hiệu lực hơn nhiều so với tranh cãi tại chỗ hay đăng bài lên mạng xã hội.