Khám xét chỗ ở trong tố tụng hình sự chỉ được tiến hành khi có lệnh của người có thẩm quyền, có mặt người chủ nhà hoặc người thân đã thành niên, đại diện chính quyền cấp xã và người chứng kiến, và mọi đồ vật bị thu giữ, kể cả điện thoại, máy tính, phải được ghi vào biên bản, niêm phong khi cần. Chỗ ở bất khả xâm phạm là quyền hiến định; khám xét là ngoại lệ nên thủ tục của nó rất chặt.
Bài này giúp bạn hiểu điều gì phải diễn ra trong một cuộc khám xét hợp pháp, bạn có quyền gì, nghĩa vụ gì, và việc nào tuyệt đối không nên làm. Nội dung theo nguyên tắc của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và Luật Xử lý vi phạm hành chính; chi tiết cụ thể bạn nên đối chiếu bản hiện hành.
Hai loại khám: theo tố tụng hình sự và theo thủ tục hành chính
Người dân hay gọi chung là "bị khám nhà", nhưng có hai khung pháp lý khác nhau. Khám xét trong tố tụng hình sự gồm khám người, khám chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm, phương tiện, và khám xét dữ liệu điện tử, được tiến hành khi có căn cứ nhận định trong đó có công cụ, phương tiện phạm tội, tài liệu, đồ vật, tài sản do phạm tội mà có hoặc đồ vật, dữ liệu điện tử liên quan đến vụ án.
Khám theo thủ tục hành chính là biện pháp ngăn chặn và bảo đảm xử lý vi phạm hành chính, gồm khám người, khám phương tiện vận tải, đồ vật và khám nơi cất giấu tang vật, phương tiện vi phạm. Khám nơi cất giấu tang vật nếu nơi đó là chỗ ở thì phải được người có thẩm quyền theo luật quyết định và chỉ trong những trường hợp hạn chế. Biện pháp này không có nghĩa bạn đang bị nghi phạm tội.
Phân biệt được hai loại giúp bạn hỏi đúng câu: văn bản đang đọc là lệnh khám xét hay quyết định khám theo thủ tục hành chính, ai ký, dựa trên vụ việc gì. Câu trả lời quyết định ai có thẩm quyền, cần ai chứng kiến và bạn khiếu nại ở đâu.
Một cuộc khám xét chỗ ở hợp pháp cần những gì
Bảng dưới gom những yêu cầu cơ bản theo luật tố tụng hình sự. Đây là các điểm bạn có quyền quan sát và đề nghị ghi vào biên bản.
| Yêu cầu | Nội dung theo nguyên tắc của luật | Bạn có thể làm gì |
|---|---|---|
| Lệnh khám xét | Do người có thẩm quyền ký; lệnh của cơ quan điều tra thường phải được Viện kiểm sát phê chuẩn trước khi thi hành, trừ trường hợp khẩn cấp | Đề nghị được đọc lệnh, xem người ký, phạm vi khám, phê chuẩn |
| Trường hợp khẩn cấp | Có thể khám trước khi có phê chuẩn khi có căn cứ cho rằng chứng cứ sắp bị tiêu huỷ hoặc tẩu tán, nhưng phải ghi rõ lý do và thông báo cho Viện kiểm sát ngay sau khi khám | Đề nghị ghi lý do khẩn cấp vào biên bản |
| Người phải có mặt | Người chủ hoặc người đã thành niên trong gia đình, đại diện chính quyền cấp xã và người chứng kiến | Kiểm có đủ người chứng kiến không; nếu chủ nhà vắng thì ai đang có mặt thay |
| Thời điểm | Không được bắt đầu khám chỗ ở vào ban đêm, trừ trường hợp khẩn cấp và phải ghi rõ lý do | Ghi nhớ giờ bắt đầu |
| Biên bản | Ghi diễn biến, đồ vật thu giữ, tình trạng niêm phong; người có mặt ký | Đọc kỹ danh sách, ghi ý kiến nếu thiếu hoặc sai, nhận một bản |
Người bị khám chỗ ở, người đã thành niên trong gia đình được giải thích quyền, nghĩa vụ và có quyền chứng kiến việc khám. Điều này không cho phép cản trở, nhưng cho phép bạn quan sát và ghi nhận.
Thu giữ điện thoại, máy tính: điều gì phải được ghi lại
Điện thoại và máy tính ngày nay chứa gần như toàn bộ đời sống của một người, vì vậy cách thu giữ cần được chú ý. Luật tố tụng hình sự 2015 có quy định riêng về thu giữ phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử: thu giữ phải kèm theo thiết bị lưu trữ, phải niêm phong và ghi vào biên bản; khi không thể thu giữ thiết bị thì có thể sao lưu dữ liệu vào thiết bị khác và cũng phải niêm phong, lập biên bản. Mở niêm phong, phục hồi, tìm kiếm dữ liệu sau đó được tiến hành theo thủ tục và có người chứng kiến theo luật định.
Bạn nên để ý những chi tiết sau: biên bản có ghi đúng loại máy, màu, số IMEI hoặc số sê-ri nếu đọc được, tình trạng bên ngoài (có trầy xước, nứt màn hình hay không), máy đang bật hay tắt, có mật khẩu hay không. Những thông tin này bảo vệ cả hai phía, tránh tranh cãi về sau khi trả lại thiết bị hoặc khi đánh giá dữ liệu trích xuất.
Về mật khẩu, việc có bị buộc cung cấp hay không là câu hỏi pháp lý còn nhiều cách tiếp cận; bạn nên hỏi người bào chữa trước khi quyết định. Điều chắc chắn là cố ý xoá, sửa dữ liệu, phá huỷ thiết bị sau khi đã biết thiết bị liên quan tới vụ việc có thể bị coi là tiêu huỷ chứng cứ, gây bất lợi nặng nề cho chính bạn.
Những việc không nên làm trong và sau khi bị khám
Không chống đối, xô đẩy người thi hành. Ngay cả khi cho rằng cuộc khám sai thủ tục, phản ứng bằng sức lực có thể biến bạn thành người chống người thi hành công vụ. Phản đối bằng lời, đề nghị ghi vào biên bản và khiếu nại sau là con đường đúng.
Không cất giấu, tẩu tán, tiêu huỷ đồ vật hay dữ liệu. Hành vi này là căn cứ cho cơ quan áp dụng biện pháp mạnh hơn và có thể cấu thành vi phạm riêng. Nó cũng khiến những lời trình bày trung thực sau đó mất sức nặng.
Không ký biên bản khi chưa đọc. Bạn có quyền đọc toàn bộ và ghi ý kiến. Nếu không đồng ý với một phần, hãy ghi rõ phần đó thay vì từ chối ký mà không giải thích.
Không đăng hình ảnh cuộc khám lên mạng xã hội. Hình ảnh có thể làm lộ thông tin của người khác, người chứng kiến, và làm phức tạp vụ việc. Muốn lưu lại diễn biến, bạn nên ghi chép mốc giờ và chi tiết để cung cấp cho luật sư.
Không nhờ người lạ "lo" để được trả lại đồ. Đồ vật bị thu giữ chỉ được trả theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Mọi lời mời chào "lo được" đều là rủi ro lừa đảo hoặc rủi ro pháp lý.
Sau cuộc khám: giữ quyền lợi của bạn
Khi người thi hành đã rời đi, đây là những việc nên làm theo thứ tự:
- Kiểm tra bản biên bản được giao, đối chiếu với đồ vật thực tế đã bị mang đi; nếu phát hiện thiếu sót, ghi lại ngay.
- Lập danh sách những thứ bị thu giữ mà bạn cần dùng gấp cho sinh hoạt, công việc, như giấy tờ tuỳ thân, máy tính phục vụ kinh doanh, sổ sách.
- Liên hệ người bào chữa hoặc tư vấn pháp lý để đánh giá thủ tục khám và tư cách của bạn trong vụ việc: người bị tình nghi, người làm chứng hay người có quyền lợi liên quan.
- Làm đơn đề nghị trả lại đồ vật không liên quan đến vụ việc, kèm giấy tờ chứng minh quyền sở hữu, gửi cơ quan đang thụ lý.
- Nếu cho rằng cuộc khám sai thủ tục, gửi khiếu nại tới người đứng đầu cơ quan đã tiến hành và Viện kiểm sát cùng cấp.
Trường hợp tài sản của bạn bị thu giữ trong vụ việc của người khác, chẳng hạn xe cho mượn hoặc máy tính công ty, việc xin trả lại có thủ tục riêng, được bàn ở bài khác trong danh mục này.
Khám nơi làm việc, cửa hàng và phương tiện
Với chủ hộ kinh doanh, cuộc khám có thể diễn ra ở cửa hàng, kho hàng hay văn phòng chứ không phải ở nhà. Nguyên tắc về lệnh, người chứng kiến, biên bản vẫn áp dụng; khi khám nơi làm việc của một người thì phải có mặt người đó, trừ trường hợp không thể chờ được và phải ghi rõ lý do vào biên bản, đồng thời có đại diện của cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc chứng kiến. Nếu cửa hàng do bạn thuê mặt bằng, hãy chuẩn bị sẵn hợp đồng thuê để chứng minh phạm vi bạn đang quản lý.
Một điểm hay gặp ở cửa hàng là hàng hoá của nhiều người gửi bán, hoặc máy tính dùng chung giữa các nhân viên. Bạn nên đề nghị biên bản mô tả rõ đồ vật thuộc quản lý của ai, ví dụ giả định "lô hàng ký gửi của bên thứ ba", để sau này mỗi người có thể làm đơn xin lại phần của mình. Sổ sách, hoá đơn chứng từ bị mang đi nên được liệt kê theo từng tập, có số trang nếu được.
Khám phương tiện như xe máy, ô tô cũng cần căn cứ và biên bản. Trên đường, lực lượng chức năng có thể kiểm tra phương tiện theo thủ tục hành chính trong những trường hợp luật định; người điều khiển nên hợp tác, quan sát và chỉ ký biên bản khi đã đọc nội dung.
Khám người: những bảo đảm riêng
Khám người là phần thường đi cùng khám chỗ ở hoặc diễn ra độc lập khi bắt, giữ người. Luật đặt ra nguyên tắc nam khám nam, nữ khám nữ và phải có người cùng giới chứng kiến. Khám người không được xúc phạm danh dự, nhân phẩm; không được tiến hành nơi đông người một cách không cần thiết.
Khi bắt người hoặc khi có căn cứ để khẳng định người có mặt tại nơi khám xét đang cất giấu đồ vật, tài liệu cần thu giữ, có thể khám người mà không cần lệnh; ngoài các trường hợp đó, khám người cũng cần căn cứ và văn bản theo luật. Với khám người theo thủ tục hành chính, cũng có quyết định bằng văn bản, trừ trường hợp cần khám ngay theo luật định.
Nếu bạn bị khám người trái các nguyên tắc trên, chẳng hạn người khác giới khám, khám ở chỗ đông người không cần thiết, hay khám có lời lẽ xúc phạm, bạn có quyền nêu ngay, đề nghị ghi vào biên bản và khiếu nại sau. Một cách phản ánh bình tĩnh, cụ thể luôn có tác dụng hơn tranh cãi tại chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Công an có được khám nhà vào ban đêm không?
Theo luật tố tụng hình sự, không được bắt đầu khám chỗ ở vào ban đêm, trừ trường hợp khẩn cấp và phải ghi rõ lý do vào biên bản. Nếu cuộc khám đã bắt đầu từ ban ngày thì có thể tiếp tục, tuỳ diễn biến thực tế.
Khám xét nhà có bắt buộc phải có người chứng kiến không?
Có. Khi khám chỗ ở phải có mặt người chủ hoặc người đã thành niên trong gia đình, đại diện chính quyền cấp xã và người chứng kiến. Trường hợp vắng người theo luật, cơ quan phải ghi rõ trong biên bản ai đã có mặt thay.
Điện thoại bị thu giữ bao lâu thì được trả lại?
Không có con số chung. Điện thoại được giữ chừng nào còn cần cho việc giải quyết vụ việc; nếu xác định không liên quan hoặc đã trích xuất xong và không phải vật chứng cần giữ, chủ sở hữu có thể làm đơn đề nghị trả lại. Mọi việc trả lại phải có biên bản.
Có được quay phim cuộc khám nhà không?
Luật không giao cho người bị khám quyền ghi hình như một thủ tục chính thức, và việc đăng tải dễ gây rắc rối. Cách an toàn là quan sát, ghi chép mốc giờ, nội dung đáng chú ý, rồi trình bày qua biên bản và với người bào chữa.
Đồ vật không liên quan cũng bị mang đi thì làm thế nào?
Bạn nên kiểm tra biên bản đã ghi những đồ vật đó chưa, sau đó làm đơn đề nghị trả lại kèm giấy tờ sở hữu, gửi cơ quan đang thụ lý. Nếu không được giải quyết, bạn có thể khiếu nại tới Viện kiểm sát cùng cấp.
Có quyền từ chối mở cửa khi có người đến khám xét không?
Khi có lệnh khám xét hợp pháp, việc chống đối có thể bị cưỡng chế và gây bất lợi cho bạn. Bạn có quyền đề nghị được xem lệnh, xác minh người thi hành và yêu cầu có người chứng kiến theo luật trước khi khám.