Nhận tiền để gửi ảnh căn cước, quay video khuôn mặt hoặc làm bước xác thực sinh trắc học cho người lạ thực chất là bán danh tính của mình: người mua dùng nó để mở tài khoản ngân hàng, ví điện tử, khoản vay đứng tên bạn rồi tự điều khiển. Việc mở hộ, mua bán tài khoản thanh toán bị cấm; mua bán trái phép thông tin tài khoản ngân hàng và dữ liệu cá nhân có thể bị xử lý hành chính, nặng hơn là hình sự; còn nếu tài khoản đứng tên bạn được dùng để nhận tiền lừa đảo, bạn sẽ là người đầu tiên bị gọi tên.
Lời mời kiểu này thường nhắm vào người cần tiền nhanh: sinh viên, công nhân, người lớn tuổi ít dùng ứng dụng. Nó được gọi bằng những cái tên nghe vô hại như "làm nhiệm vụ định danh", "hỗ trợ mở tài khoản cho công ty", "xác minh hộ khách hàng". Bài không mô tả cách các đường dây vận hành, chỉ nêu dấu hiệu để nhận ra, ranh giới giữa người bị lừa lấy thông tin và người chủ động bán thông tin, và những việc cần làm nếu bạn hoặc người thân đã lỡ làm.
Vì sao khuôn mặt và căn cước của bạn có giá
Ngân hàng và ví điện tử ngày nay mở tài khoản trực tuyến bằng cách đối chiếu ảnh căn cước, khuôn mặt người thật đang cầm máy và dữ liệu trên chip căn cước. Với nhiều giao dịch giá trị lớn, ngân hàng còn yêu cầu xác thực khuôn mặt mỗi lần chuyển tiền. Mục đích là để mỗi tài khoản gắn với đúng một người thật. Kẻ cần một tài khoản không mang tên mình, để nhận tiền lừa đảo hay rửa tiền, không thể tự vượt qua bước này bằng khuôn mặt của họ, nên họ phải mua khuôn mặt của người khác.
Đó là lý do người ta sẵn sàng trả tiền cho vài phút bạn đứng trước camera. Cái họ mua không phải công sức của bạn, mà là quyền dùng danh tính của bạn làm lớp che chắn. Khi có chuyện, ngân hàng, cơ quan công an và người bị hại chỉ thấy tên bạn, số căn cước của bạn và khuôn mặt bạn trong dữ liệu xác thực.
Một điểm nhiều người không tính tới: dữ liệu sinh trắc học không đổi được như mật khẩu. Bạn có thể khoá thẻ, đóng tài khoản, nhưng khuôn mặt và thông tin trên căn cước đã nằm trong tay người lạ thì không lấy lại được. Rủi ro vì thế kéo dài, không dừng ở tài khoản đầu tiên.
Bị lừa lấy thông tin và chủ động bán thông tin khác nhau ở đâu
Cùng là thông tin căn cước rơi vào tay kẻ gian, nhưng người bị lừa lấy mất và người bán lấy tiền ở hai tư cách rất khác nhau. Bảng dưới giúp bạn tự đối chiếu.
| Tiêu chí | Bị lừa lấy thông tin | Chủ động bán, cho thuê danh tính |
|---|---|---|
| Bạn biết mục đích | Tưởng là thủ tục hợp pháp: tuyển dụng, nhận quà, cập nhật thông tin theo yêu cầu giả danh cơ quan | Biết người kia dùng để mở tài khoản, ví hoặc khoản vay mà mình không dùng |
| Có tiền công | Không có, hoặc bị hứa hẹn một quyền lợi khác | Nhận tiền theo lượt, theo tài khoản mở được |
| Tư cách khi có chuyện | Thường là người bị hại về dữ liệu cá nhân, có thể còn bị mạo danh vay nợ | Có thể bị xử phạt vì mở hộ, mua bán tài khoản; có thể bị xem xét liên đới nếu tài khoản dùng cho tội phạm |
| Việc nên làm | Trình báo, khoá và kiểm tra mọi thứ đứng tên mình | Dừng ngay, chủ động báo ngân hàng và công an, trình bày trung thực |
Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ như trong bảng. Một người được hứa "việc làm thêm" có thể ở giữa hai cột. Cơ quan có thẩm quyền sẽ đánh giá dựa trên tin nhắn trao đổi, số lần làm, tiền nhận được và việc bạn có nhận ra dấu hiệu bất thường hay không.
Những quy định có thể bị áp dụng, nói dễ hiểu
Cấm mở hộ, thuê, cho thuê, mua bán tài khoản thanh toán. Quy định về thanh toán không dùng tiền mặt hiện hành cấm các hành vi này, trừ một số trường hợp luật cho phép như người đại diện theo pháp luật mở tài khoản cho người chưa đủ tuổi. Bán danh tính để người khác mở tài khoản đứng tên bạn rơi thẳng vào nhóm bị cấm, và có thể bị xử phạt hành chính theo văn bản xử phạt lĩnh vực ngân hàng hiện hành.
Mua bán trái phép thông tin tài khoản ngân hàng. Bộ luật Hình sự có tội danh về thu thập, tàng trữ, trao đổi, mua bán, công khai hoá trái phép thông tin tài khoản ngân hàng. Việc có đủ yếu tố tội phạm hay không phụ thuộc vào quy mô và hậu quả theo bản hiện hành. Người bán một lần và người thu gom hàng loạt bị đánh giá khác nhau, nhưng cả hai đều nằm trong vùng rủi ro.
Bảo vệ dữ liệu cá nhân. Quy định hiện hành về bảo vệ dữ liệu cá nhân coi thông tin định danh và dữ liệu sinh trắc học là loại cần bảo vệ đặc biệt, và cấm mua bán dữ liệu cá nhân trái phép. Bán dữ liệu của chính mình cho người lạ dùng vào mục đích gian dối không làm việc đó trở nên hợp pháp.
Giúp sức cho tội phạm khác. Nếu tài khoản mở bằng danh tính của bạn được dùng để nhận tiền lừa đảo và có căn cứ cho thấy bạn biết hoặc buộc phải biết mục đích đó, bạn có thể bị xem xét vai trò giúp sức. Đây là tầng rủi ro nặng nhất, và cũng là tầng mà câu "tưởng chỉ là việc làm thêm" khó đứng vững nhất.
Dấu hiệu một lời mời là mua danh tính
Câu chuyện thay đổi liên tục, nhưng vài điểm sau lặp lại. Gặp một trong số đó, bạn nên dừng trao đổi.
- Trả tiền cho việc chụp căn cước, quay mặt, đọc một đoạn số trước camera hoặc cài một ứng dụng ngân hàng rồi đăng nhập theo hướng dẫn.
- Yêu cầu dùng điện thoại của họ để làm bước xác thực, hoặc đòi bạn đưa luôn SIM, mật khẩu, mã OTP sau khi mở tài khoản xong.
- Giải thích rằng "công ty cần nhiều tài khoản để chạy doanh thu", "khách nước ngoài cần tài khoản Việt Nam", hay "chỉ mượn tạm vài tuần rồi đóng".
- Tuyển qua nhóm kín, trang việc làm không rõ địa chỉ, người giới thiệu là bạn của bạn của bạn; không có hợp đồng, không có nơi làm việc thật.
- Dặn không nói với ngân hàng, gợi ý câu trả lời nếu nhân viên ngân hàng gọi hỏi, hoặc trả thêm tiền nếu bạn rủ được người khác.
- Hứa thu nhập cao một cách bất thường so với vài phút công việc.
Doanh nghiệp làm ăn đàng hoàng mở tài khoản bằng pháp nhân của chính họ. Không có công việc hợp pháp nào cần mua khuôn mặt của người khác.
Lỡ bán hoặc lỡ gửi thông tin rồi: làm gì ngay
Dù bạn bị lừa hay đã chủ động làm, việc chủ động xử lý sớm đều có lợi cho bạn. Nó chặn thiệt hại tiếp theo và là chứng cứ về thái độ của bạn.
- Dừng ngay mọi trao đổi, không làm thêm lần xác thực nào, không nhận thêm tiền, không rủ thêm ai.
- Lưu nguyên vẹn tin nhắn, thông tin người liên hệ, số tài khoản họ đã chuyển tiền công cho bạn. Không xoá, kể cả những tin bạn thấy ngại.
- Liên hệ các ngân hàng, ví điện tử mà bạn đã làm bước mở tài khoản theo hướng dẫn của họ, đề nghị khoá và đóng tài khoản, ghi nhận rằng bạn không kiểm soát tài khoản đó.
- Kiểm tra số thuê bao di động đứng tên mình qua kênh chính thức của nhà mạng; kiểm tra báo cáo tín dụng tại Trung tâm Thông tin tín dụng Quốc gia để phát hiện khoản vay lạ.
- Đến công an xã, phường nơi cư trú trình báo, mang theo toàn bộ chứng cứ, kể cả số tiền bạn đã nhận, và trình bày đúng như những gì đã xảy ra.
- Theo dõi các thông báo từ ngân hàng, công ty tài chính trong vài tháng tiếp theo; có cuộc gọi đòi nợ khoản bạn không vay thì yêu cầu họ gửi hồ sơ khoản vay và báo cơ quan đã trình báo.
Trình báo trung thực không bảo đảm bạn thoát mọi trách nhiệm nếu đã nhận tiền, nhưng tự giác khai báo và khắc phục là tình tiết được ghi nhận khác hẳn với việc im lặng chờ bị phát hiện. Trước buổi làm việc, nếu chưa rõ mình ở tư cách nào, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng chuẩn bị giấy tờ.
Người thân lớn tuổi, con em đang đi học: nói thế nào
Người lớn tuổi thường bị tiếp cận bằng lời lẽ "cập nhật thông tin theo quy định mới" hoặc "nhận quà tri ân", còn người trẻ thì bị mời bằng "việc làm thêm nhẹ nhàng". Cả hai nhóm có điểm chung là ít hình dung được một tấm ảnh hay vài giây trước camera có thể trở thành tài khoản ngân hàng nhận tiền của hàng chục nạn nhân khác.
Khi nói chuyện, nên tránh doạ dẫm và trách mắng. Một nguyên tắc ngắn dễ nhớ hiệu quả hơn mọi bài giảng: không ai được phép dùng khuôn mặt và căn cước của mình để mở tài khoản cho người khác, dù trả bao nhiêu tiền; cơ quan nhà nước không yêu cầu cập nhật thông tin bằng cách gọi điện bảo quay video gửi qua mạng. Có thể thoả thuận trong nhà rằng mọi yêu cầu chụp căn cước, quay mặt từ người lạ đều phải hỏi lại người thân trước.
Ví dụ giả định: một nam công nhân ở Quảng Ngãi được người quen trong nhóm chat trả tiền để mở ba tài khoản ngân hàng, làm xác thực trên điện thoại của người kia. Hai tháng sau, anh nhận giấy mời của công an phường vì một tài khoản đứng tên anh nhận tiền từ nhiều người bị lừa. Anh mang theo tin nhắn và trình bày đúng sự việc, cho biết số tiền đã nhận. Việc anh có phải chịu trách nhiệm đến đâu do cơ quan có thẩm quyền đánh giá, nhưng rõ ràng khoản tiền nhỏ ban đầu không đáng với những gì anh phải giải trình.
Khi nào cần luật sư ngay
Bạn nên tìm luật sư hoặc người làm nghề pháp lý sớm khi nhận được giấy mời, giấy triệu tập liên quan đến tài khoản mở bằng danh tính của mình, khi đã nhận tiền cho nhiều lần mở tài khoản, khi bị một công ty tài chính khởi kiện đòi khoản vay bạn không hề vay, hoặc khi bị người tuyển mình đe doạ để tiếp tục làm. Những tình huống này cần đánh giá cụ thể về tư cách và chứng cứ, không nên tự xử lý theo lời khuyên trôi nổi.
Luật sư giúp bạn xác định mình là người bị hại về dữ liệu, người bị mạo danh, hay người có vi phạm cần khắc phục; chuẩn bị tài liệu chứng minh và bảo đảm quyền của bạn khi làm việc. Điều luật sư không làm, và bạn cũng không nên mong đợi, là giúp che giấu những gì đã xảy ra. Khai đúng sự thật vẫn là con đường an toàn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Gửi ảnh căn cước cho nhà tuyển dụng có phải là bán thông tin không?
Không. Gửi giấy tờ cho một đơn vị có thật vì mục đích tuyển dụng hợp pháp là việc khác hẳn với nhận tiền để người lạ dùng danh tính mình mở tài khoản. Tuy vậy, chỉ gửi khi đã xác minh đơn vị, và nên che bớt thông tin không cần thiết.
Chỉ quay mặt xác thực một lần, chưa đưa mật khẩu thì có sao không?
Bước xác thực đó có thể đủ để người kia hoàn tất mở tài khoản hoặc duyệt giao dịch đứng tên bạn. Vì vậy dù chỉ một lần, bạn vẫn nên báo ngân hàng liên quan, kiểm tra các tài khoản đứng tên mình và giữ lại tin nhắn trao đổi.
Tài khoản mở bằng tên mình nhận tiền lừa đảo, mình có phải trả lại tiền không?
Điều đó tuỳ vào việc bạn có lỗi và có hưởng lợi hay không. Người chiếm đoạt phải hoàn trả là chính; nếu bạn đã bán danh tính lấy tiền, bạn có thể bị yêu cầu cùng chịu trách nhiệm theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Làm sao biết có khoản vay nào đứng tên mình không?
Bạn có thể đề nghị tra cứu báo cáo tín dụng cá nhân của mình qua kênh chính thức của Trung tâm Thông tin tín dụng Quốc gia, và hỏi trực tiếp các ngân hàng, công ty tài chính nghi ngờ. Phát hiện khoản lạ thì yêu cầu họ cung cấp hồ sơ và trình báo ngay.
Đã nhận tiền công rồi, đi trình báo có bị xử lý nặng hơn không?
Chủ động trình báo không làm bạn bị xử lý nặng hơn; ngược lại, tự giác khai báo và khắc phục hậu quả thường được ghi nhận có lợi. Việc nên làm là trình bày trung thực, kể cả số tiền đã nhận, và hợp tác trong quá trình xác minh.
Con dưới 18 tuổi bị rủ bán thông tin căn cước, cha mẹ nên làm gì?
Bình tĩnh hỏi rõ con đã gửi những gì, cho ai, đã làm bước xác thực nào. Cùng con báo các ngân hàng liên quan, giữ tin nhắn và đến công an nơi cư trú trình báo. Với người chưa thành niên, cha mẹ có vai trò đại diện và nên có mặt trong mọi buổi làm việc.