Về nguyên tắc, người ngồi sau xe của một người đã uống rượu bia không bị xử phạt vì nồng độ cồn của người lái: lệnh cấm có cồn khi điều khiển phương tiện đặt lên người cầm lái. Nhưng người đi cùng có thể bị xử lý ở những vai khác: nếu chính bạn là chủ xe và đã giao xe cho người say, nếu bạn không đội mũ bảo hiểm, nếu bạn giằng tay lái hoặc có hành vi gây nguy hiểm, hoặc tham gia cản trở lực lượng chức năng khi bị dừng xe.
Câu hỏi "ngồi sau có sao không" rất phổ biến sau các bữa nhậu. Bài này tách từng vai để bạn biết mình đang đứng ở đâu, và quan trọng hơn, cho bạn vài cách từ chối lên xe người đã uống mà không mất lòng nhau. Mọi tình huống trong bài là ví dụ giả định.
Người đi cùng ở từng vai: trách nhiệm có thể đặt ra
Bảng dưới đây không phải danh sách đầy đủ, chỉ gom những vai hay gặp nhất sau một bữa tiệc. Mức xử phạt cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
| Vai của bạn | Có bị xử lý về nồng độ cồn của người lái? | Có thể bị xử lý về việc gì |
|---|---|---|
| Chỉ là người đi nhờ, xe không phải của bạn | Không | Không đội mũ bảo hiểm khi ngồi sau xe máy; có hành vi gây nguy hiểm trên xe |
| Bạn là chủ xe, để người đã uống chở mình | Không về nồng độ cồn | Giao xe cho người không đủ điều kiện điều khiển; trách nhiệm của chủ sở hữu khi có thiệt hại |
| Bạn rủ rê, nài ép người lái uống rồi lên xe | Không về nồng độ cồn | Ép buộc người khác uống rượu bia là hành vi bị cấm, xử lý riêng |
| Bạn giằng tay lái, đùa giỡn làm xe mất lái | Không về nồng độ cồn | Có thể bị xem xét trách nhiệm về hậu quả do chính hành vi của mình gây ra |
| Bạn cùng cản trở khi bị dừng xe kiểm tra | Không về nồng độ cồn | Hành vi cản trở, xúc phạm người thi hành công vụ, có thể thành tội nếu dùng vũ lực |
Điểm chung của bảng: bạn không gánh lỗi nồng độ cồn của người khác, nhưng bạn luôn chịu trách nhiệm về những gì chính mình làm. Chiếc xe là của ai, ai đưa chìa khoá, ai giật tay lái là những câu hỏi cơ quan chức năng sẽ đặt ra.
Ba hiểu lầm hay gặp sau bàn nhậu
"Người ngồi sau tỉnh thì người lái uống cũng không sao." Không có cơ chế nào cho phép người ngồi sau tỉnh táo "bảo lãnh" cho người lái có cồn. Lệnh cấm đặt lên người cầm lái. Nếu bạn tỉnh và có giấy phép phù hợp, việc đúng là bạn lái, không phải bạn ngồi sau để "canh".
"Chỉ đi một đoạn ngắn về nhà." Khoảng cách không làm thay đổi tính chất vi phạm, cũng không làm giảm rủi ro một cách đáng kể. Rất nhiều vụ va chạm xảy ra ngay ở khúc rẽ cuối cùng, khi người lái nghĩ đã sắp tới nhà và lơi tay.
"Ngồi sau thì có chuyện gì cũng không phải lỗi mình." Về nồng độ cồn thì đúng, nhưng về thương tích của chính bạn thì không có ai chịu thay hoàn toàn. Biết rủi ro mà vẫn lên xe, bạn tự đặt mình vào nguy hiểm, và điều đó có thể được xem xét khi đánh giá mức bồi thường cho chính bạn sau này.
Khi bạn là chủ xe: chỗ dễ vướng nhất
Tình huống điển hình: bạn đi tiệc bằng xe của mình, uống khá nhiều, nhờ một người bạn chở về. Người bạn cũng đã uống, chỉ "ít hơn". Lúc này bạn vừa là người ngồi sau, vừa là chủ xe vừa giao xe cho một người có nồng độ cồn điều khiển. Hành vi giao xe cho người không đủ điều kiện điều khiển bị xử phạt hành chính, và nếu người lái gây tai nạn nghiêm trọng mà bạn biết rõ họ đã uống, trách nhiệm có thể nặng hơn nhiều.
Về bồi thường, khi xe gây thiệt hại cho người khác, chủ sở hữu nguồn nguy hiểm cao độ là một trong những người phải chịu trách nhiệm theo Bộ luật Dân sự. Việc bạn ngồi ngay trên xe khiến lập luận "không biết người lái đã uống" gần như không đứng được.
Nếu cả bạn và người bạn đều đã uống, lựa chọn đúng là để xe lại, gọi xe hoặc nhờ một người hoàn toàn không uống. Gửi xe ở quán qua đêm có thể tốn một khoản nhỏ; đó là khoản rẻ nhất trong mọi kịch bản.
Hành vi của người ngồi sau có thể tạo ra trách nhiệm riêng
Giằng tay lái, đùa giỡn trên xe. Người ngồi sau đã uống thường cười đùa, vỗ vai, nghiêng người, có khi giành lái. Nếu chính hành vi đó làm xe mất lái gây tai nạn, cơ quan chức năng xem xét lỗi của từng người. Người ngồi sau không còn là người vô can khi hành vi của mình là nguyên nhân trực tiếp.
Thúc giục chạy nhanh, vượt ẩu. Lời thúc giục không biến người ngồi sau thành người điều khiển, nhưng trong một số vụ, nó được xem xét khi đánh giá toàn bộ diễn biến và trách nhiệm dân sự. Hơn thế, nó làm tăng nguy cơ mà chính bạn đang gánh khi ngồi trên xe.
Không đội mũ bảo hiểm. Người ngồi sau xe máy, xe gắn máy phải đội mũ bảo hiểm và cài quai đúng quy cách, trừ một số trường hợp luật cho phép. Đây là vi phạm của chính người ngồi sau, bị xử phạt riêng. Khi có tai nạn, việc không đội mũ còn có thể ảnh hưởng tới cách đánh giá mức bồi thường.
Ngồi ba, bốn người trên một xe máy. Chở quá số người quy định là vi phạm của người lái; người ngồi sau thì đặt mình vào tình thế nguy hiểm hơn hẳn. Sau tiệc, cảnh ba người trên một xe máy với người lái đã uống là công thức của tai nạn.
Đi xe dịch vụ mà tài xế có mùi rượu
Một biến thể ít được nói tới: bạn gọi taxi, xe công nghệ hoặc đi xe khách, và nhận ra tài xế có mùi rượu, nói năng lè nhè, lái xe chệnh choạng. Lúc này bạn là hành khách, hoàn toàn không có trách nhiệm về nồng độ cồn của tài xế. Nhưng bạn đang ngồi trên chiếc xe đó, nên việc cần làm là bảo vệ an toàn của mình trước.
Bạn có quyền yêu cầu dừng xe ở nơi an toàn và xuống xe. Với xe gọi qua ứng dụng, hãy dùng chức năng báo cáo sự cố, hỗ trợ khẩn cấp có sẵn trong ứng dụng ngay khi đã an toàn, ghi lại thời gian, lộ trình, biển số. Với xe khách, xe buýt, bạn có thể báo cho nhà xe, cho cơ quan công an khi thấy dấu hiệu tài xế điều khiển xe trong tình trạng nguy hiểm cho cả xe.
Phản ánh của hành khách là kênh quan trọng để doanh nghiệp vận tải loại bỏ tài xế vi phạm. Đừng ngại vì nghĩ "người ta cũng vì miếng cơm". Một tài xế đã uống rượu chở khách là một tai nạn chưa xảy ra, với chính bạn hoặc với vị khách kế tiếp.
Từ chối lên xe người đã uống mà không mất lòng
Áp lực lớn nhất khi từ chối thường không phải pháp lý mà là tình cảm. Vài cách dưới đây giúp bạn giữ an toàn mà vẫn giữ được quan hệ:
- Quyết định trước khi đi tiệc: hôm nay về bằng gì, với ai. Nói luôn với nhóm để không ai bị bất ngờ.
- Nói về mình thay vì phán xét người khác: "Mình hứa với nhà là không đi xe người có uống", thay vì "Bạn say rồi".
- Đề nghị phương án cụ thể: gọi hai xe công nghệ, chia tiền, hoặc nhờ người không uống chở cả hai.
- Nếu người lái là chủ xe và nhất quyết đòi lái, rủ cả nhóm cùng can, giữ chìa khoá hoặc gọi người nhà họ đến đón.
- Nếu không ngăn được, bạn vẫn không nên lên xe. Bạn có thể báo người thân của họ biết họ đang lái xe sau khi uống.
Không ai cảm thấy dễ chịu khi bị từ chối, nhưng sáng hôm sau, phần lớn mọi người đều hiểu. Còn nếu có chuyện xấu xảy ra, không ai còn nhớ ai đã ngại ai.
Khi tai nạn xảy ra và bạn là người ngồi sau
Nếu bạn bị thương, quyền đòi bồi thường của bạn vẫn còn. Bạn có thể yêu cầu người gây tai nạn bồi thường, kể cả khi đó là người chở mình, tuỳ lỗi của từng bên. Việc bạn biết người lái đã uống mà vẫn lên xe có thể được xem xét khi đánh giá lỗi và mức bồi thường, vì bạn đã tự đặt mình vào rủi ro.
Nếu bạn không bị thương, hãy làm tròn nghĩa vụ của người có mặt: gọi cấp cứu, báo công an, hỗ trợ người bị nạn, ở lại cung cấp thông tin trung thực. Không giúp người lái bỏ chạy, không tự nhận mình là người lái để che cho bạn, không cùng thống nhất khai một câu chuyện khác với sự thật. Những việc đó có thể khiến chính bạn vướng trách nhiệm pháp lý riêng, độc lập với vụ tai nạn.
Trong những ngày sau, bạn có thể được mời làm việc với tư cách người làm chứng hoặc người liên quan. Hãy kể lại đúng những gì mình thấy: hai người uống ở đâu, bao lâu, ai đề nghị lái, đi đường nào. Lời khai trung thực của người ngồi sau thường là một trong những căn cứ quan trọng để làm rõ vụ việc, giúp xác định đúng trách nhiệm cho mọi bên, kể cả bảo vệ người lái khỏi bị quy kết những lỗi họ không gây ra.
Nếu bạn cũng là chủ xe, hãy chuẩn bị giấy tờ xe, hợp đồng bảo hiểm và báo cho doanh nghiệp bảo hiểm theo thời hạn hợp đồng yêu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Ngồi sau xe người có nồng độ cồn có bị phạt không?
Người ngồi sau không bị xử phạt về nồng độ cồn của người lái, vì lệnh cấm đặt lên người điều khiển phương tiện. Tuy vậy, người ngồi sau vẫn có thể bị xử phạt về vi phạm của chính mình như không đội mũ bảo hiểm, và nếu là chủ xe thì có thể bị xử lý vì giao xe cho người không đủ điều kiện điều khiển.
Mình là chủ xe nhưng say nên nhờ bạn chở, bạn cũng có uống thì sao?
Bạn có thể bị xem là chủ phương tiện giao xe cho người không đủ điều kiện điều khiển, vì người có nồng độ cồn không được lái xe. Nếu người bạn gây tai nạn, bạn còn có thể phải chịu trách nhiệm bồi thường với tư cách chủ sở hữu. Để xe lại và gọi xe là cách an toàn nhất.
Tài xế xe công nghệ có mùi rượu thì hành khách nên làm gì?
Bạn có quyền yêu cầu dừng xe ở nơi an toàn và xuống xe. Sau đó dùng chức năng báo cáo sự cố hoặc hỗ trợ khẩn cấp trong ứng dụng, ghi lại thời gian, lộ trình, biển số. Nếu tài xế có dấu hiệu nguy hiểm cho người khác trên đường, bạn có thể báo cho cơ quan công an.
Người ngồi sau bị thương có được đòi bồi thường từ người chở mình không?
Có thể. Người ngồi sau bị thương có quyền yêu cầu người có lỗi gây tai nạn bồi thường, kể cả người chở mình. Mức bồi thường phụ thuộc vào lỗi của từng bên; việc biết người lái đã uống mà vẫn lên xe có thể được xem xét khi đánh giá mức độ lỗi.
Khi bị dừng xe, người ngồi sau có phải đo nồng độ cồn không?
Việc kiểm tra nồng độ cồn nhằm vào người điều khiển phương tiện. Người ngồi sau thường không bị xử lý về nồng độ cồn của mình. Tuy nhiên nếu người ngồi sau được giao lái xe thay khi người lái bị tạm giữ xe, thì họ phải đáp ứng đủ điều kiện, kể cả không có nồng độ cồn.