Cho người quen vay tiền và lấy lãi là giao dịch dân sự hợp pháp, miễn là lãi nằm trong giới hạn Bộ luật Dân sự cho phép và hai bên tự nguyện. Rắc rối bắt đầu khi lãi bị đẩy lên quá cao, khi việc cho vay trở thành nghề kiếm sống với nhiều người không quen biết, hoặc khi người cho vay dùng cách gây sức ép để thu tiền. Từ đó, một chuyện tưởng chỉ là "tiền ai nấy giữ" có thể bước sang vi phạm hành chính, thậm chí thành tội.
Bài này giải thích ranh giới đó theo hướng phòng tránh: đâu là phần luật bảo vệ người cho vay, đâu là giới hạn người cho vay không được vượt, và người đi vay được bảo vệ đến đâu. Bài không bàn cách tính lãi để "vừa chạm" ngưỡng nào, vì làm vậy vừa sai tinh thần của luật vừa dễ trượt sang vùng vi phạm. Các con số dưới đây theo bản hiện hành của Bộ luật Dân sự 2015 và Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017; bạn nên đối chiếu bản hợp nhất mới nhất trước khi dựa vào.
Cho vay giữa cá nhân vốn là việc luật cho phép
Pháp luật dân sự gọi việc này là hợp đồng vay tài sản: một bên giao tiền hoặc tài sản cho bên kia, bên vay có nghĩa vụ hoàn trả khi đến hạn, có thể kèm lãi nếu hai bên thoả thuận. Hợp đồng vay không bắt buộc phải công chứng, có thể lập bằng lời nói, nhưng thiếu giấy tờ thì đến lúc tranh chấp rất khó chứng minh. Người cho vay có quyền đòi gốc, đòi lãi đã thoả thuận đúng giới hạn, và có quyền khởi kiện ra toà nếu bên vay không trả.
Điều cần hiểu đầu tiên là luật không coi việc lấy lãi là xấu. Một người dành dụm được ít tiền, cho người cùng xóm vay để mở quầy bán hàng, mỗi tháng nhận một khoản lãi vừa phải, là chuyện bình thường. Thứ luật quan tâm là ba câu hỏi: lãi có vượt giới hạn không, người cho vay có đang làm việc này như một nghề kinh doanh không có phép không, và cách thu nợ có xâm phạm quyền của người vay không.
Ba câu hỏi đó tương ứng với ba tầng trách nhiệm. Lãi vượt trần trước hết là chuyện dân sự: phần vượt không có hiệu lực. Lãi cao gấp nhiều lần trần và thu lợi lớn có thể thành tội. Cho vay như một nghề với nhiều người có thể bị xem xét về hoạt động ngân hàng không phép. Cách thu nợ sai thì dẫn sang hàng loạt hành vi khác như đe doạ, gây rối, giữ người, được nói ở các bài khác trong chuyên mục này.
Trần lãi suất trong vay dân sự và phần lãi vượt trần
Bảng dưới gom những quy tắc lãi suất của Bộ luật Dân sự 2015 mà người cho vay lẫn người đi vay giữa cá nhân nên nắm. Đây là quy tắc cho giao dịch dân sự thông thường; tổ chức tín dụng áp dụng luật chuyên ngành riêng.
| Tình huống | Quy tắc theo Bộ luật Dân sự 2015 | Hệ quả thực tế |
|---|---|---|
| Hai bên thoả thuận lãi rõ ràng | Lãi không vượt 20%/năm của khoản tiền vay, trừ khi luật khác quy định khác | Trong trần thì thoả thuận có hiệu lực, người vay phải trả đủ |
| Thoả thuận lãi vượt 20%/năm | Phần lãi vượt mức giới hạn không có hiệu lực | Người vay vẫn phải trả gốc và phần lãi trong trần; phần vượt không buộc phải trả |
| Có nói "có lãi" nhưng không ghi mức, rồi tranh chấp | Lãi tính bằng 50% mức giới hạn, tức 10%/năm | Đây là lý do nên ghi mức lãi rõ ràng ngay từ đầu |
| Không thoả thuận gì về lãi | Vay không có lãi | Đến hạn không trả thì người cho vay có thể yêu cầu lãi chậm trả theo luật |
| Đã lỡ trả phần lãi vượt trần | Phần vượt không có hiệu lực | Thực tiễn xét xử thường tính khoản đã trả vượt để trừ vào nợ gốc; tuỳ hồ sơ từng vụ |
Mức 20%/năm là trần cho cả năm. Nếu hai bên quen tính theo tháng, 20%/năm tương đương khoảng 1,67%/tháng. Lãi kiểu "một ngày vài nghìn trên một triệu" mà người ta hay nói ở ngoài chợ thường đã cao hơn trần này rất nhiều lần, và đó chính là vùng bắt đầu có rủi ro pháp lý cho người cho vay.
Từ lãi cao đến tội cho vay lãi nặng: các yếu tố phải có cùng lúc
Không phải cứ lãi vượt trần là thành tội. Theo Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017, tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự đòi hỏi nhiều yếu tố cùng xuất hiện. Bảng dưới diễn giải các yếu tố đó bằng lời thường; khi có việc thật, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ đánh giá trên hồ sơ cụ thể.
| Yếu tố | Nội dung theo bản hiện hành | Ghi chú để hiểu đúng |
|---|---|---|
| Mức lãi | Gấp 5 lần trở lên so với mức lãi cao nhất Bộ luật Dân sự cho phép | Với trần 20%/năm, đó là từ 100%/năm trở lên |
| Thu lợi bất chính | Từ 30 triệu đồng trở lên, hoặc dưới mức đó nhưng đã bị xử phạt hành chính về hành vi này hay đã bị kết án về tội này mà chưa xoá án tích | Thu lợi bất chính là phần lãi vượt quá mức luật cho phép, không phải toàn bộ tiền lãi |
| Giao dịch dân sự | Việc vay xảy ra giữa các bên trong quan hệ dân sự | Hoạt động của tổ chức tín dụng xử lý theo quy định riêng |
| Lỗi | Người cho vay biết rõ mức lãi mình áp dụng | Thoả thuận trên giấy hay bằng miệng đều được xem xét qua chứng cứ thu tiền |
Điều đáng nhớ là các con số trên không phải "vạch an toàn" để căn chỉnh. Lãi chỉ cần vượt 20%/năm là phần vượt đã không được luật bảo vệ, người vay có quyền không trả phần đó, và người cho vay mất luôn lý lẽ khi ra toà. Còn khi đã vượt rất xa, cơ quan chức năng sẽ nhìn toàn bộ hoạt động cho vay của một người, không chỉ một khoản.
Cho vay thường xuyên với nhiều người: lúc giao dịch dân sự thành hoạt động kinh doanh
Có một ranh giới ít người để ý: cho một vài người quen vay khác với việc lấy cho vay làm nghề. Cho vay thường xuyên, với nhiều người không quen biết, có quảng cáo, có người đi thu tiền theo ngày, có sổ sách theo dõi hàng chục khoản, là dấu hiệu của hoạt động kinh doanh cho vay. Hoạt động cấp tín dụng như một nghề ở Việt Nam chỉ được làm bởi tổ chức có giấy phép; cá nhân tự làm có thể bị xem xét về vi phạm trong lĩnh vực ngân hàng, mức độ hành chính hay hình sự tuỳ quy mô và hậu quả.
Kiểu cho vay này hay đi kèm những chiêu như dán quảng cáo cho vay không cần thế chấp, cho vay "góp ngày", giữ giấy tờ tuỳ thân của người vay. Người cho vay ban đầu thường nghĩ mình chỉ đang "giúp người cần tiền gấp", nhưng khi số người vay lên hàng chục, lãi tính theo ngày, thì hoạt động đó đã nằm trong diện cơ quan công an chú ý khi rà soát tín dụng đen.
Với người đi vay, nhận ra dấu hiệu này giúp bạn tránh xa từ đầu. Một khoản vay mà người cho vay không quen biết bạn, không quan tâm bạn dùng tiền làm gì, chỉ cần giữ căn cước và số điện thoại người thân, thường đi kèm lãi rất cao và cách thu nợ gây áp lực. Thà mất thêm vài ngày làm hồ sơ vay ở tổ chức tín dụng hoặc nhờ người thân, còn hơn rơi vào vòng xoáy lãi chồng lãi.
Người đi vay được bảo vệ đến đâu
Vẫn phải trả nợ gốc. Lãi vượt trần không làm khoản vay biến mất. Người vay vẫn có nghĩa vụ trả số tiền thực nhận và phần lãi trong giới hạn. Nghĩ rằng "lãi cao thì khỏi trả" là hiểu sai và dễ dẫn đến tranh chấp kéo dài, thậm chí bị đánh giá là cố tình không trả.
Không buộc trả phần lãi vượt mức. Phần lãi vượt mức luật cho phép không có hiệu lực. Khi bị kiện, người vay có quyền trình bày điều này và đưa chứng cứ về số tiền đã trả, ngày trả, hình thức trả để toà tính lại.
Số tiền ghi trên giấy không phải là tất cả. Nếu số tiền thực nhận ít hơn số ghi trên giấy vì đã bị "cắt lãi trước", người vay có thể chứng minh số thực nhận bằng sao kê, tin nhắn, người làm chứng. Toà xem xét giao dịch thực tế chứ không chỉ con số trên giấy.
Không ai được dùng vũ lực hay đe doạ để thu nợ. Kể cả khi nợ có thật và đã quá hạn, người cho vay chỉ được đòi bằng cách hợp pháp. Đe doạ, giữ người, phá tài sản, bêu riếu đều có thể bị xử lý riêng, độc lập với khoản nợ.
Có quyền trình báo. Người vay bị ép lãi rất cao và bị đe doạ có thể trình báo công an xã, phường nơi cư trú hoặc nơi xảy ra sự việc, mang theo giấy vay, tin nhắn, sao kê chuyển khoản. Trình báo không làm mất nghĩa vụ trả nợ gốc, nhưng giúp chấm dứt sức ép trái luật.
Cho người quen vay sao cho rõ ràng, không vướng
Phần lớn rắc rối giữa người quen không đến từ lòng tham mà từ sự mập mờ. Vài thói quen dưới đây giúp khoản vay đúng luật và đỡ sứt mẻ tình cảm khi có chuyện:
- Ghi giấy vay có họ tên, số giấy tờ tuỳ thân, số tiền bằng số và bằng chữ, ngày giao tiền, hạn trả, mức lãi tính theo năm và nằm trong trần 20%/năm.
- Giao tiền qua chuyển khoản hoặc có người làm chứng khi giao tiền mặt; ghi đúng số tiền thực giao, không gộp lãi vào gốc ngay trên giấy.
- Không giữ căn cước, hộ chiếu, giấy tờ xe của người vay làm "tin". Muốn có bảo đảm thì lập thoả thuận cầm cố, thế chấp đúng quy định.
- Nhận lãi và gốc có ghi nhận: ghi chú chuyển khoản, sổ theo dõi có chữ ký hai bên, tin nhắn xác nhận.
- Khi người vay chậm trả, nhắc bằng tin nhắn lịch sự, đề nghị gặp nói chuyện, đưa ra lịch trả mới bằng văn bản.
- Nếu thương lượng không xong, dùng đường hoà giải ở cơ sở hoặc khởi kiện tại toà án nhân dân khu vực, không tự mình gây sức ép.
Những thói quen này vừa bảo vệ người cho vay khi phải ra toà, vừa giữ cho chính người cho vay không vô tình bước vào vùng bị xử lý.
Khi nào nên nhờ người làm nghề luật
Một khoản vay vài triệu giữa hai gia đình thân thiết thường giải quyết được bằng một cuộc nói chuyện thẳng thắn. Nhưng có những trường hợp bạn nên tìm luật sư hoặc trợ giúp pháp lý sớm, trước khi làm bất cứ điều gì: khoản vay lớn, có tài sản bảo đảm như nhà đất, giấy vay ghi khác với thực tế, người cho vay đang bị nhiều người khác tố giác, hoặc bạn nhận được giấy mời của công an liên quan đến hoạt động cho vay.
Người cho vay đã lỡ áp mức lãi cao cũng nên hỏi ý kiến người làm nghề để biết cách tính lại cho đúng, thay vì tiếp tục thu theo mức cũ. Chủ động điều chỉnh, trả lại phần đã thu vượt, ngừng các cách thu nợ gây áp lực là cách đúng đắn để chấm dứt vi phạm. Không ai có thể hứa trước kết quả, nhưng hành xử minh bạch luôn được nhìn nhận tốt hơn che giấu.
Người đi vay đang bị ép lãi thì có thể tìm đến trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước nếu thuộc diện được trợ giúp, hoặc nhờ văn phòng luật sư đọc giúp giấy vay và tính lại số nợ. Mang theo đầy đủ giấy tờ, sao kê và tin nhắn để người tư vấn có đủ dữ kiện.
Câu hỏi thường gặp
Cho bạn bè vay tiền lấy lãi có cần đăng ký hay xin phép không?
Cho một vài người quen vay theo hợp đồng vay tài sản là giao dịch dân sự, không cần xin phép. Chỉ khi cho vay thường xuyên với nhiều người như một nghề kinh doanh thì mới chạm tới quy định về hoạt động ngân hàng, vốn chỉ dành cho tổ chức có giấy phép.
Lãi 3%/tháng có vi phạm không?
Ba phần trăm một tháng tương đương khoảng 36%/năm, đã vượt trần 20%/năm của Bộ luật Dân sự. Phần lãi vượt trần không có hiệu lực, người vay có quyền không trả phần đó. Mức này chưa tự động là tội, nhưng người cho vay mất quyền đòi phần vượt và nên điều chỉnh lại.
Người vay ký giấy đồng ý lãi cao thì người cho vay có được đòi đủ không?
Không. Chữ ký đồng ý không làm phần lãi vượt trần trở nên hợp pháp. Toà án chỉ buộc trả gốc và lãi trong giới hạn, dù trên giấy hai bên đã ghi mức cao hơn. Đây là quy định nhằm bảo vệ bên yếu thế trong quan hệ vay.
Đã trả lãi cao nhiều tháng rồi thì có đòi lại được không?
Phần lãi đã trả vượt mức luật cho phép thường được tính để trừ vào nợ gốc khi có tranh chấp ra toà. Bạn cần giữ lại sao kê, biên nhận, tin nhắn xác nhận đã nhận tiền để chứng minh số đã trả. Kết quả cụ thể phụ thuộc hồ sơ từng vụ.
Cho vay không lấy lãi mà người vay không trả thì có được đòi lãi không?
Nếu từ đầu không thoả thuận lãi thì khoản vay là không lãi. Tuy vậy, khi đến hạn mà người vay không trả, người cho vay có thể yêu cầu lãi do chậm trả theo quy định của Bộ luật Dân sự, tính từ thời điểm quá hạn.
Thấy hàng xóm cho vay lãi rất cao thì có nên tố giác không?
Nếu bạn là người bị hại hoặc biết rõ có người đang bị ép lãi, đe doạ, bạn có quyền báo với công an xã, phường. Nên báo đúng sự việc mình biết, kèm chứng cứ nếu có, tránh suy đoán hay đăng lên mạng xã hội, vì việc đó có thể ảnh hưởng danh dự người khác khi chưa được xác minh.