Bạo lực gia đình không chỉ là đánh đập: lăng mạ, chì chiết, đe doạ, đập phá đồ đạc để khủng bố tinh thần, cô lập, kiểm soát tiền bạc để người kia lệ thuộc đều là hành vi bạo lực gia đình theo pháp luật hiện hành, kể cả khi không để lại vết thương nào. Người gây ra có thể bị áp dụng biện pháp ngăn chặn như cấm tiếp xúc, bị xử phạt hành chính, và trong trường hợp nghiêm trọng thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Bài viết cho người đang chịu đựng, cho người thân và hàng xóm biết chuyện, và cho cả người nhận ra mình đang cư xử như vậy với gia đình. Bài nêu những dạng bạo lực hay bị coi nhẹ, các tầng xử lý, biện pháp cấm tiếp xúc, và từng bước nên làm. Chuyện ly hôn, chia tài sản và thương tích khi bị đánh thuộc những chủ đề riêng, ở đây chỉ nhắc.
Bạo lực gia đình rộng hơn chuyện đánh đập
Luật phòng, chống bạo lực gia đình hiện hành liệt kê nhiều nhóm hành vi. Ngoài hành hạ, ngược đãi, đánh đập, còn có lăng mạ, chì chiết, xúc phạm danh dự, nhân phẩm; cô lập, xua đuổi, gây áp lực thường xuyên về tâm lý; cưỡng ép kết hôn, ly hôn, cưỡng ép quan hệ tình dục; chiếm đoạt, huỷ hoại tài sản riêng của thành viên khác; kiểm soát thu nhập để tạo ra sự lệ thuộc; cưỡng ép lao động quá sức. Danh sách đầy đủ nằm trong luật, bạn đối chiếu bản hiện hành.
Điểm chung của những hành vi này là quyền lực: một người dùng sức mạnh, tiền bạc hoặc vị thế để khiến người khác sợ hãi và phụ thuộc. Vết thương có thể không có, nhưng hậu quả với sức khoẻ tinh thần, với con cái lớn lên trong ngôi nhà đó, có khi nặng nề hơn.
Luật áp dụng giữa các thành viên gia đình: vợ chồng, cha mẹ và con, ông bà và cháu, anh chị em; một số quy định còn áp dụng với người đã ly hôn, người chung sống như vợ chồng. Bạo lực gia đình không phải "chuyện riêng nhà người ta" theo nghĩa pháp lý.
Những dạng hay bị coi nhẹ
Nhiều gia đình sống chung với những hành vi dưới đây trong nhiều năm vì nghĩ chúng "bình thường". Ví dụ giả định:
- Chồng say rượu về là chửi bới vợ con bằng những lời lẽ hạ nhục, đêm nào cũng vậy.
- Vợ hoặc chồng thường xuyên doạ "giết cả nhà rồi chết", doạ mang con đi mất, doạ đuổi ra khỏi nhà.
- Đập vỡ điện thoại, xé quần áo, ném đồ đạc của người kia mỗi khi cãi nhau để người kia sợ.
- Giữ toàn bộ lương của vợ, cấm đi làm, cấm gặp bạn bè, kiểm tra điện thoại từng ngày.
- Con cái trưởng thành mắng chửi, bỏ đói, không cho cha mẹ già ra khỏi phòng.
- Cha mẹ liên tục so sánh, nhục mạ, nhốt con nhỏ trong nhà tắm làm hình phạt.
Nếu một trong những điều trên đang diễn ra lặp lại trong nhà bạn, đó không phải "tính khí" hay "cách dạy con". Đó là hành vi mà pháp luật có công cụ để ngăn chặn.
Cũng cần nhớ rằng trẻ em chứng kiến cha mẹ chửi bới, đe doạ, đập phá nhau thường xuyên là những đứa trẻ đang chịu tổn thương, dù không ai đánh các em. Nhiều người lớn lên mang theo nỗi sợ ấy, hoặc lặp lại đúng hành vi đó trong gia đình mình sau này. Bảo vệ người lớn bị bạo lực cũng là bảo vệ những đứa trẻ trong nhà.
Các tầng xử lý bạo lực gia đình
Một vụ bạo lực gia đình có thể được xử lý song song ở nhiều tầng. Bảng tóm tắt nguyên tắc; biện pháp cụ thể tuỳ vụ việc và quy định hiện hành.
| Tầng | Ví dụ biện pháp | Mục đích |
|---|---|---|
| Ngăn chặn, bảo vệ | Buộc chấm dứt ngay hành vi; cấm tiếp xúc; bố trí nơi tạm lánh; hỗ trợ y tế, tư vấn | Bảo vệ an toàn người bị bạo lực ngay lập tức |
| Giáo dục, hỗ trợ tại cộng đồng | Góp ý, phê bình tại cộng đồng dân cư; buộc tham gia sinh hoạt, tư vấn; biện pháp giáo dục khác | Thay đổi hành vi của người gây bạo lực |
| Xử phạt hành chính | Phạt về các hành vi bạo lực gia đình chưa đến mức truy cứu hình sự | Răn đe, có hồ sơ ghi nhận |
| Hình sự | Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu; đe doạ giết người; làm nhục; cố ý gây thương tích | Xử lý hành vi nghiêm trọng hoặc lặp lại |
| Dân sự, hôn nhân | Bồi thường thiệt hại; ly hôn, giải quyết quyền nuôi con | Giải quyết quan hệ lâu dài |
Các tầng không loại trừ nhau. Người bị bạo lực có thể vừa đề nghị cấm tiếp xúc, vừa trình báo để xử phạt, vừa chuẩn bị hồ sơ ly hôn nếu muốn.
Biện pháp cấm tiếp xúc là gì và xin ở đâu
Cấm tiếp xúc là biện pháp buộc người có hành vi bạo lực không được đến gần, không được liên lạc với người bị bạo lực trong một khoảng thời gian. Nó được áp dụng khi hành vi bạo lực gây tổn hại hoặc đe doạ gây tổn hại đến sức khoẻ, tính mạng, và người bị bạo lực hoặc người giám hộ, đại diện của họ có yêu cầu, hoặc cơ quan, tổ chức có thẩm quyền đề nghị.
Theo luật hiện hành, chủ tịch uỷ ban nhân dân cấp xã nơi xảy ra bạo lực có thẩm quyền quyết định cấm tiếp xúc trong thời hạn luật định; toà án cũng có thể áp dụng khi đang giải quyết vụ việc liên quan. Thời hạn cụ thể và điều kiện gia hạn bạn nên hỏi trực tiếp nơi tiếp nhận, vì đây là phần chi tiết hay được hướng dẫn bổ sung.
Người vi phạm quyết định cấm tiếp xúc có thể bị xử lý. Nếu người kia cố tình đến nhà, nhắn tin, gọi điện trong thời gian cấm, hãy ghi lại và báo ngay cho công an xã, phường. Cấm tiếp xúc không phải tờ giấy hình thức; nó chỉ có tác dụng khi người bị bạo lực và chính quyền cùng theo dõi việc chấp hành.
Nếu bạn đang bị bạo lực trong gia đình
Mỗi hoàn cảnh khác nhau, nhưng những bước dưới đây giúp bạn an toàn hơn và có hồ sơ khi cần:
- Lập kế hoạch an toàn: biết sẵn chỗ có thể đến khi nguy cấp (nhà người thân, hàng xóm tin cậy, địa chỉ tin cậy tại cộng đồng), cất sẵn giấy tờ tuỳ thân, một ít tiền, điện thoại dự phòng ở nơi người kia không biết.
- Khi nguy hiểm trước mắt, rời đi ngay cùng con, gọi cảnh sát khẩn cấp 113.
- Ghi lại từng lần bị bạo lực: ngày giờ, việc đã xảy ra, ai chứng kiến. Lưu tin nhắn đe doạ, ghi âm, ảnh đồ đạc bị đập phá.
- Báo tổ trưởng tổ dân phố, trưởng thôn, hội phụ nữ hoặc công an xã, phường; đề nghị áp dụng biện pháp ngăn chặn, bảo vệ, kể cả cấm tiếp xúc.
- Nếu bạn thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí, liên hệ trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước của tỉnh, thành phố để được hướng dẫn.
- Tìm hỗ trợ tâm lý cho bạn và con; sống lâu trong sợ hãi để lại dấu vết mà một quyết định xử phạt không xoá được.
Bạn không cần phải chờ "đủ nặng" mới được báo. Bạo lực tinh thần lặp lại đã là lý do chính đáng để tìm sự bảo vệ. Khi chưa rõ nên đi đường nào, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về quyền của mình và các bước tiếp theo.
Người thân, hàng xóm biết chuyện thì làm gì
Nhiều người nghe tiếng chửi bới, đập phá từ nhà bên cạnh nhưng ngại "xen vào chuyện nhà người ta". Pháp luật về phòng, chống bạo lực gia đình khuyến khích mọi người phát hiện và báo tin về hành vi bạo lực, và bảo vệ người báo tin. Bạn có thể báo cho tổ trưởng tổ dân phố, trưởng thôn, công an xã, phường.
Khi chuyện đang xảy ra và có nguy cơ thương tích, gọi 113 là việc nên làm ngay. Sau đó, việc giúp đỡ lâu dài có giá trị hơn: cho người bị bạo lực biết họ có thể đến nhà bạn khi cần, giữ giúp một túi đồ, làm chứng khi họ trình báo.
Điều nên tránh là tự mình đến đối chất, đánh người gây bạo lực để "dạy dỗ". Hành động đó vừa nguy hiểm cho bạn, vừa có thể khiến người bị bạo lực gặp nguy hơn khi bạn đi khỏi. Cũng đừng đăng chuyện nhà người ta lên mạng; danh tính người bị bạo lực cần được giữ kín.
Nếu chính bạn nhận ra mình đang làm điều đó
Không ít người đọc đến đây và nhận ra những lời mình hay nói, những lần mình đập bàn, giữ tiền của vợ, là bạo lực. Nhận ra là bước đầu tiên, và nó có giá trị thật.
Bạn nên ghi nhận những thời điểm mình mất kiểm soát: sau khi uống rượu, khi áp lực tiền bạc, khi bị chê trước mặt người khác. Hạn chế rượu bia, rời khỏi phòng khi thấy cơn giận dâng lên, nói chuyện với người tư vấn tâm lý hoặc tham gia các nhóm hỗ trợ kiểm soát cơn giận là những việc giúp thay đổi được hành vi.
Nếu đã có quyết định xử lý hoặc cấm tiếp xúc, chấp hành nghiêm và dùng thời gian đó để thay đổi thật, thay vì tìm cách gặp người kia để thuyết phục rút đơn. Gia đình có thể hàn gắn, nhưng chỉ khi người bị bạo lực thấy an toàn, không phải khi họ bị ép.
Trong lúc bị cấm tiếp xúc hoặc đang ở riêng, mọi việc liên quan đến con cái, tiền bạc nên trao đổi qua người trung gian, hoặc qua cán bộ cơ sở, chứ không tự ý tìm gặp. Sự kiên nhẫn đó là bằng chứng rõ nhất cho thấy bạn đang thay đổi thật.
Câu hỏi thường gặp
Chửi mắng vợ con thường xuyên có bị xử phạt không?
Có thể. Lăng mạ, chì chiết, xúc phạm danh dự thành viên gia đình là hành vi bạo lực gia đình, có thể bị áp dụng biện pháp ngăn chặn, giáo dục tại cộng đồng hoặc xử phạt hành chính tuỳ mức độ.
Không đánh nhưng giữ hết tiền của vợ có phải bạo lực gia đình không?
Kiểm soát thu nhập của thành viên gia đình nhằm tạo ra sự lệ thuộc được luật hiện hành xếp vào hành vi bạo lực gia đình. Mức độ và hướng xử lý tuỳ hoàn cảnh cụ thể.
Muốn xin cấm tiếp xúc thì đến đâu?
Bạn hoặc người đại diện có thể đề nghị chủ tịch uỷ ban nhân dân cấp xã nơi xảy ra bạo lực, thường thông qua công an xã, phường hoặc cán bộ tiếp nhận. Mang theo chứng cứ như tin nhắn, ảnh, lời người làm chứng.
Hàng xóm báo công an về bạo lực gia đình có bị lộ danh tính không?
Pháp luật có quy định bảo vệ người phát hiện, báo tin về bạo lực gia đình, trong đó có việc giữ bí mật thông tin người báo tin. Khi báo, bạn có thể đề nghị giữ kín danh tính của mình.
Đe doạ giết vợ khi cãi nhau có bị truy cứu hình sự không?
Nếu lời đe doạ có căn cứ làm người bị doạ lo sợ nó sẽ được thực hiện, có thể bị xem xét tội đe doạ giết người, độc lập với các biện pháp về bạo lực gia đình.
Đã hoà giải trong gia đình rồi thì có còn bị xử lý không?
Hoà giải giúp hàn gắn quan hệ nhưng không xoá trách nhiệm pháp lý của hành vi đã xảy ra, nhất là khi hành vi nghiêm trọng hoặc lặp lại. Người bị bạo lực vẫn có quyền đề nghị biện pháp bảo vệ nếu nguy cơ còn.